OrujovAIFizika: məktəb və DİM səviyyəsində suallar və cavablar
Mexanikadan nüvə fizikasına qədər məktəb fizikasının əsas mövzuları, düsturları və məsələ həlli qaydaları qısa cavablarla. Fizikaya sıfırdan başlamaq, DİM-ə hazırlaşmaq və süni intellektdən düzgün istifadə etmək barədə məsləhətlər də buradadır.
- Fizikanı sıfırdan necə öyrənmək olar?
- Fizika məsələlərini həll etməyi necə öyrənim?
- Fizikadan DİM-ə necə hazırlaşım?
- Fizika düsturlarını necə yadda saxlamaq olar?
- Süni intellekt mənə fizika öyrədə bilər?
- Kinematika nədir?
- Bərabərsürətli hərəkət nədir?
- Bərabərtəcilli hərəkətdə yol necə hesablanır?
- Sərbəst düşmə nədir?
- Üfüqi atılan cismin hərəkəti necə hesablanır?
- Çevrə üzrə hərəkət nədir?
- Nyutonun birinci qanunu nədir?
- Nyutonun ikinci qanunu necə ifadə olunur?
- Nyutonun üçüncü qanunu nədir?
- Sürtünmə qüvvəsi necə hesablanır?
- Ümumdünya cazibə qanunu nədir?
- İmpuls nədir?
- İmpulsun saxlanma qanunu nədir?
- Mexaniki iş və güc necə hesablanır?
- Kinetik və potensial enerji nədir?
- Enerjinin saxlanma qanunu nədir?
- Təzyiq nədir və necə hesablanır?
- Arximed qüvvəsi nədir?
- Paskal qanunu nədir?
- Qaz qanunları hansılardır?
- Termodinamikanın birinci qanunu nədir?
- İstilik miqdarı necə hesablanır?
- Elektrik yükü nədir?
- Kulon qanunu nədir?
- Om qanunu nədir?
- Elektrik dövrəsində ardıcıl və paralel birləşmə nədir?
- Elektrik cərəyanının işi və gücü necə hesablanır?
- Kondensator nədir?
- Maqnit sahəsi nədir?
- Amper qüvvəsi və Lorens qüvvəsi nədir?
- Elektromaqnit induksiya nədir?
- Mexaniki rəqslər nədir?
- Riyazi rəqqasın periodu necə hesablanır?
- Dalğa nədir və dalğa uzunluğu necə tapılır?
- Səs necə yayılır?
- İşığın sınması nədir?
- Linzalar necə işləyir?
- Linzanın optik qüvvəsi necə hesablanır?
- Fotoeffekt nədir?
- Atom necə qurulub?
- Radioaktivlik nədir?
- Nüvə reaksiyaları necə yazılır?
- Vahidləri Beynəlxalq Vahidlər Sisteminə (SI) necə çevirmək olar?
- Fizika məsələsində verilənləri necə yazmaq lazımdır?
- Fizikadan DİM formatında testləri haradan tapım?
- Süni intellekt fizika həllimi yoxlaya bilər?
- Laboratoriya işində ölçmə xətası necə hesablanır?
- Fizikanı gündəlik həyatla necə əlaqələndirmək olar?
- Fizikadan olimpiadaya necə hazırlaşmaq olar?
- Fizikada vektor kəmiyyətlər nə deməkdir?
- Fizikadan qrafikli məsələlər necə həll olunur?
Fizikanı sıfırdan necə öyrənmək olar?
Mexanikadan başla və mövzuları dərslikdəki ardıcıllıqla keç, çünki hər bölmə əvvəlkinə söykənir: kinematikanı bilmədən dinamikanı, dinamikanı bilmədən enerjini başa düşmək çətindir. Hər mövzuda əvvəlcə hadisənin mənasını anla, sonra düsturun haradan gəldiyinə bax və ən sadələrdən başlayaraq hər gün bir neçə məsələ həll et. Kəsrlər, tənliklər, qüvvət və sadə triqonometriya zəifdirsə, onları paralel təkrarla, çünki fizika məsələləri məhz bu riyaziyyat üzərində qurulur.
Bələdçi: şagirdlər üçün süni intellekt müəllimi →Fizika məsələlərini həll etməyi necə öyrənim?
Hər məsələdə eyni ardıcıllığı saxla: şərti diqqətlə oxu, verilənləri yaz və SI-yə çevir, şəkil çək, hadisəyə uyğun qanunu seç, tənliyi əvvəlcə hərflərlə həll et və ədədləri yalnız sonda yerinə qoy. Sonra cavabın vahidini və real olub-olmadığını yoxla: piyadanın sürəti 50 m/san çıxırsa, haradasa səhv var. Həll olunmuş nümunələrə baxmaq faydalıdır, amma əsl bacarıq məsələni özün sona çatdıranda yaranır. OrujovAI-nin “Həll et” bölməsi hər addımın səbəbini göstərir, sonra isə məşq üçün oxşar məsələ verir.
“Həll et” bölməsini aç →Fizikadan DİM-ə necə hazırlaşım?
Əvvəlcə dim.gov.az-da fizika üzrə qəbul imtahanı proqramına bax və mövzuları bu siyahıya görə planla. Hazırkı modeldə fizika I qrupun hər iki altqrupunda (RK və Rİ) 1,5, IV qrupda isə 1 əmsalı ilə hesablanır, blok imtahanında hər fəndən qapalı, cavabı kodlaşdırılan və cavabı yazılı verilən tapşırıqlar olur. Hazırlığı mövzu-mövzu qur: əvvəl nəzəriyyə, sonra həmin mövzudan çoxlu məsələ, hər həftə isə vaxtla qarışıq test; DİM-in özünün dərc etdiyi keçmiş illərin tapşırıqlarını mütləq işlə. İmtahanın strukturunu və qaydalarını hər il dim.gov.az-dakı cari elanla yoxla.
Bələdçi: DİM imtahanına süni intellektlə hazırlıq →Fizika düsturlarını necə yadda saxlamaq olar?
Düsturu əzbərləməkdən çox mənasını anlamaq işə yarayır: impulsun kütlə ilə sürətin hasili olduğunu anlayan p = mv düsturunu unutmur. Vahidlərlə yoxlama da kömək edir, çünki düzgün düsturun hər iki tərəfində vahidlər eyni çıxır. Hər bölmə üçün bir səhifəlik konspekt hazırla, düsturları kartlara yaz və bir neçə gün fasilə ilə təkrarla, amma düsturları ən yaxşı məsələ həlli möhkəmləndirir. Bir çox düsturu yadda saxlamaqdansa, bir anda çıxarmaq asandır: məsələn, bir dövrdə cisim çevrənin uzunluğu qədər, 2πR yol getdiyi üçün çevrə üzrə hərəkətin sürəti v = 2πR/T olur.
Süni intellekt mənə fizika öyrədə bilər?
Bəli, fizikada bu xüsusilə faydalıdır, çünki çətinlik çox vaxt düsturda yox, hadisəni təsəvvür etməkdədir. AI-dan hadisəni gündəlik nümunə ilə izah etməsini, cismə təsir edən qüvvələri bir-bir sadalamasını və “kütlə iki dəfə artsa, nə dəyişər?” kimi suallarla səni yoxlamasını istə. Hesablamada, işarələrdə və vahidlərdə yanıla bildiyi üçün nəticəni dərsliklə tutuşdur. OrujovAI-nin Canlı Müəllimi dərsi slaydlarla səslə keçir, həlli lövhədə yazır və arada qısa yoxlamalar edir; fizikadan nümunə dərslərə hesab açmadan da pulsuz baxmaq olar.
Canlı Müəllimi aç →Kinematika nədir?
Kinematika mexanikanın cismin hərəkətini səbəbinə baxmadan təsvir edən bölməsidir: cisim harada olur, hansı sürətlə hərəkət edir və sürəti necə dəyişir. Onun əsas kəmiyyətləri koordinat, yerdəyişmə, yol, sürət, təcil və zamandır. Cismin niyə məhz belə hərəkət etdiyini, yəni ona təsir edən qüvvələri isə növbəti bölmə, dinamika öyrənir.
Bərabərsürətli hərəkət nədir?
Bərabərsürətli düzxətli hərəkətdə cisim istənilən bərabər zaman aralıqlarında bərabər yollar gedir, yəni sürəti nə qiymətcə, nə də istiqamətcə dəyişmir. Yol s = vt, koordinat isə x = x₀ + vt düsturu ilə tapılır. Belə hərəkətin sürət qrafiki zaman oxuna paralel düz xətt, koordinat qrafiki isə maili düz xəttdir.
Bərabərtəcilli hərəkətdə yol necə hesablanır?
Əsas düstur s = v₀t + at²/2-dir, burada v₀ başlanğıc sürət, a təcil, t zamandır; yavaşıyan hərəkətdə təcil sürətin əksinə yönəldiyi üçün mənfi işarə ilə götürülür. Zaman verilməyibsə, s = (v² − v₀²)/2a düsturu, başlanğıc və son sürətlər ilə zaman məlumdursa, s = (v₀ + v)t/2 düsturu işə yarayır. Bu düsturların hamısı sürət qrafikinin altındakı sahədən alınır, ona görə qrafiki çəkmək çox vaxt həllin yarısıdır.
Sərbəst düşmə nədir?
Sərbəst düşmə cismin yalnız ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə, hava müqaviməti nəzərə alınmadan hərəkətidir. Belə hərəkətdə bütün cisimlər kütləsindən asılı olmayaraq eyni təcillə, sərbəstdüşmə təcili g ≈ 9,8 m/san² ilə düşür, məsələlərdə isə çox vaxt 10 m/san² götürülür. Sükunətdən düşən cisim üçün h = gt²/2 və v = gt, şaquli yuxarı atılan cismin ən böyük qalxma hündürlüyü isə h = v₀²/2g düsturu ilə tapılır.
Üfüqi atılan cismin hərəkəti necə hesablanır?
Bu hərəkəti iki sadə hərəkətə ayır: üfüqi istiqamətdə cisim sabit v₀ sürəti ilə bərabərsürətli, şaquli istiqamətdə isə sərbəst düşür. Uçuş müddəti yalnız hündürlükdən asılıdır, t = √(2h/g), uçuş məsafəsi isə l = v₀t-dir. İstənilən anda sürətin üfüqi toplananı v₀, şaquli toplananı gt olur, tam sürət isə Pifaqor teoremi ilə tapılır. OrujovAI-nin “Həll et” bölməsində belə məsələnin həllini addım-addım, lazım olanda qrafiklə görə bilərsən.
Məsələni addım-addım həll et →Çevrə üzrə hərəkət nədir?
Cisim çevrə boyunca qiymətcə sabit sürətlə hərəkət etsə də, sürətinin istiqaməti hər an dəyişir, ona görə onun mərkəzə yönəlmiş təcili var: mərkəzəqaçma təcili a = v²/R. Bu hərəkəti period T (bir tam dövrün müddəti), tezlik ν = 1/T və bucaq sürəti ω = 2π/T təsvir edir, xətti sürət isə v = 2πR/T = ωR olur. Bu təcili yaradan qüvvə, məsələn, ipin gərilmə qüvvəsi, sürtünmə və ya cazibə, həmişə çevrənin mərkəzinə yönəlir.
Nyutonun birinci qanunu nədir?
Birinci qanun, yəni ətalət qanunu deyir ki, cismə qüvvə təsir etmirsə və ya təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfırdırsa, cisim sükunətdə qalır və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkətini davam etdirir. Bu qanun inersial hesablama sistemlərində ödənir. Avtobus qəfil əyləc edəndə sərnişinlərin irəli əyilməsi ətalətin gündəlik nümunəsidir. Nyutonun üç qanunu Canlı Müəllimin azərbaycanca pulsuz nümunə dərslərindən birinin mövzusudur.
Nyuton qanunları dərsinə bax →Nyutonun ikinci qanunu necə ifadə olunur?
İkinci qanuna görə cismin təcili ona təsir edən əvəzləyici qüvvə ilə düz, kütləsi ilə tərs mütənasibdir: a = F/m, yəni F = ma. Təcil həmişə əvəzləyici qüvvə istiqamətində yönəlir; qüvvə nyutonla (N), kütlə kiloqramla, təcil m/san² ilə ölçülür. Məsələ həll edəndə cismə təsir edən bütün qüvvələri şəkildə göstər, oxları seç və qanunu hər ox üzrə ayrıca yaz.
Nyutonun üçüncü qanunu nədir?
Üçüncü qanuna görə iki cisim bir-birinə qiymətcə bərabər, istiqamətcə əks qüvvələrlə təsir edir: F₁₂ = −F₂₁. Bu qüvvələr müxtəlif cisimlərə tətbiq olunduğu üçün bir-birini heç vaxt “yox etmir”. Sən divarı itələyəndə divar da səni eyni qüvvə ilə itələyir, raket isə qazı geriyə atdığı üçün irəli gedir.
Sürtünmə qüvvəsi necə hesablanır?
Sürüşmə sürtünməsi qüvvəsi F = μN düsturu ilə tapılır, burada μ sürtünmə əmsalı, N dayağın reaksiya qüvvəsidir. Üfüqi səthdə başqa şaquli qüvvə yoxdursa, N = mg olur, α bucaqlı maili müstəvidə isə N = mg cos α. Cisim yerindən tərpənmirsə, sükunət sürtünməsi tətbiq olunan qüvvəyə bərabərdir və yalnız μN-ə qədər arta bilər, ona görə F = μN-i hər dəfə avtomatik yazmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Ümumdünya cazibə qanunu nədir?
Nyutonun kəşf etdiyi bu qanuna görə istənilən iki cisim kütlələrinin hasili ilə düz, aralarındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasib qüvvə ilə bir-birini cəzb edir: F = Gm₁m₂/r². Burada G ≈ 6,67 × 10⁻¹¹ N m²/kq² qravitasiya sabitidir. Bu qanun planetlərin və peyklərin hərəkətini izah edir, Yer səthi yaxınlığında isə ağırlıq qüvvəsi, yəni mg kimi özünü göstərir.
İmpuls nədir?
Cismin impulsu kütləsi ilə sürətinin hasilinə bərabər olan vektor kəmiyyətdir: p = mv, vahidi kq m/san, istiqaməti isə sürətin istiqaməti ilə üst-üstə düşür. Qüvvənin impulsu FΔt cismin impulsunun dəyişməsinə bərabərdir: FΔt = Δp. Buna görə zərbənin müddətini uzatmaq qüvvəni azaldır, avtomobildəki hava yastığı da məhz bu prinsiplə qoruyur.
İmpulsun saxlanma qanunu nədir?
Qapalı sistemdə, yəni xarici qüvvələrin təsir etmədiyi və ya onların əvəzləyicisinin sıfır olduğu sistemdə cisimlərin impulslarının vektor cəmi dəyişmir: m₁v₁ + m₂v₂ = m₁v₁′ + m₂v₂′. Toqquşmalar, mərminin partlaması və tüfəngin geri təpməsi bu qanunla hesablanır. Həll etməzdən əvvəl oxun müsbət istiqamətini seç, ona əks yönələn sürətləri isə mənfi işarə ilə yaz.
Mexaniki iş və güc necə hesablanır?
Sabit qüvvənin işi A = Fs cos α düsturu ilə tapılır, burada α qüvvə ilə yerdəyişmə arasındakı bucaqdır; iş coulla (C) ölçülür. Qüvvə yerdəyişməyə perpendikulyardırsa, iş sıfırdır, sürtünmə kimi hərəkətin əksinə yönəlibsə, mənfidir. Güc işin görülmə sürətidir, işin zamana nisbəti kimi tapılır (dərsliklərdə N və ya P ilə işarə olunur), vahidi vattdır (Vt), sabit sürətlə hərəkətdə isə güc qüvvə ilə sürətin hasilinə, Fv-yə bərabərdir.
Kinetik və potensial enerji nədir?
Kinetik enerji cismin hərəkəti ilə bağlı enerjidir: Ek = mv²/2. Potensial enerji cisimlərin qarşılıqlı vəziyyətindən asılıdır: Yer səthindən h hündürlüyə qaldırılmış cisim üçün Ep = mgh, sıxılmış və ya dartılmış yay üçün Ep = kx²/2. Hər ikisi coulla ölçülür, potensial enerjinin qiyməti isə sıfır səviyyəsinin harada seçilməsindən asılıdır.
Enerjinin saxlanma qanunu nədir?
Enerji yoxdan yaranmır və yox olmur, yalnız bir növdən başqasına keçir və ya bir cisimdən digərinə ötürülür. Mexanikada bu o deməkdir ki, sürtünmə və müqavimət olmayan qapalı sistemdə tam mexaniki enerji, yəni Ek + Ep sabit qalır: məsələn, h hündürlükdən düşən cismin yerə çatanda sürəti v = √(2gh) olur. Sürtünmə varsa, mexaniki enerjinin bir hissəsi istiliyə çevrilir və bu itki sürtünmə qüvvəsinin işinə bərabərdir.
Təzyiq nədir və necə hesablanır?
Təzyiq səthə perpendikulyar təsir edən qüvvənin həmin səthin sahəsinə nisbətidir: p = F/S, vahidi paskaldır (1 Pa = 1 N/m²). Eyni qüvvə kiçik sahəyə düşəndə təzyiq böyük olur, iti bıçağın kütdən yaxşı kəsməsinin səbəbi budur. Maye sütununun qabın dibinə təzyiqi p = ρgh düsturu ilə tapılır və qabın formasından asılı deyil; normal atmosfer təzyiqi isə təxminən 101 kPa, yəni 760 mm civə sütunudur.
Arximed qüvvəsi nədir?
Mayeyə və ya qaza batırılmış cismə yuxarı yönəlmiş itələyici qüvvə təsir edir, bu, Arximed qüvvəsidir: F = ρgV, burada ρ mayenin sıxlığı, V cismin batan hissəsinin həcmidir. Bu qüvvə cismin sıxlığından yox, sıxışdırıb çıxardığı mayenin çəkisindən asılıdır. Cismin sıxlığı mayeninkindən kiçikdirsə, cisim üzür, böyükdürsə, batır; üzən cisimdə Arximed qüvvəsi ağırlıq qüvvəsinə bərabər olur.
Paskal qanunu nədir?
Paskal qanununa görə mayeyə və ya qaza göstərilən xarici təzyiq onun hər nöqtəsinə bütün istiqamətlərdə dəyişmədən ötürülür. Hidravlik pres və avtomobilin əyləc sistemi bu prinsiplə işləyir: kiçik porşenə tətbiq olunan qüvvə böyük porşendə sahələrin nisbəti qədər artır, F₂/F₁ = S₂/S₁. Qüvvədə qazanc yolda eyni dəfə itki ilə ödənir, yəni presin gördüyü iş artmır.
Qaz qanunları hansılardır?
Kütləsi sabit olan ideal qaz üçün üç izoproses qanunu var: sabit temperaturda Boyl–Mariott qanunu (pV = const), sabit təzyiqdə Gey-Lüssak qanunu (V/T = const), sabit həcmdə isə Şarl qanunu (p/T = const). Hamısını birləşdirən Mendeleyev–Klapeyron tənliyidir: pV = (m/M)RT, burada R ≈ 8,31 C/(mol K). Bu düsturlarda temperatur həmişə kelvinlə götürülür: T = t + 273.
Termodinamikanın birinci qanunu nədir?
Birinci qanun istilik proseslərinə tətbiq olunan enerjinin saxlanma qanunudur: sistemə verilən istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə və qazın xarici qüvvələrə qarşı gördüyü işə sərf olunur, Q = ΔU + A. İzotermik prosesdə ΔU = 0, izoxor prosesdə A = 0, adiabatik prosesdə isə Q = 0 olur. İşarələrə diqqət et: bəzi dərsliklərdə qanun xarici qüvvələrin qaz üzərində gördüyü işlə, ΔU = Q + A′ şəklində yazılır.
İstilik miqdarı necə hesablanır?
Maddəni qızdırmaq və ya soyutmaq üçün Q = cmΔt düsturu işlənir, burada c xüsusi istilik tutumudur (su üçün təxminən 4200 C/(kq °C)). Aqreqat hal dəyişəndə temperatur sabit qalır: ərimə üçün Q = λm, buxarlanma üçün Q = rm (bəzi dərsliklərdə L hərfi ilə), yanacağın yanması üçün isə Q = qm. Qarışdırma məsələlərində istilik balansı tənliyini yaz: isti cismin verdiyi istilik soyuq cismin aldığı istiliyə bərabərdir.
Elektrik yükü nədir?
Elektrik yükü cisimlərin elektromaqnit qarşılıqlı təsirinə girmə qabiliyyətini göstərən kəmiyyətdir, vahidi kulondur (Kl). Yüklər iki növdür: eyniadlı yüklər bir-birini itələyir, müxtəlifadlı yüklər cəzb edir. Hər yük elementar yükün tam mislidir, e ≈ 1,6 × 10⁻¹⁹ Kl, qapalı sistemdə isə yüklərin cəbri cəmi sabit qalır.
Kulon qanunu nədir?
Kulon qanununa görə iki nöqtəvi yükün qarşılıqlı təsir qüvvəsi yüklərin modullarının hasili ilə düz, aralarındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir: F = k|q₁||q₂|/r², burada vakuumda k ≈ 9 × 10⁹ N m²/Kl². Qüvvə yükləri birləşdirən düz xətt boyunca yönəlir. Mühitdə bu qüvvə mühitin dielektrik nüfuzluğu ε qədər dəfə azalır.
Om qanunu nədir?
Dövrə hissəsi üçün Om qanununa görə cərəyan şiddəti gərginliklə düz, müqavimətlə tərs mütənasibdir: I = U/R; cərəyan amperlə, gərginlik voltla, müqavimət omla ölçülür. Tam dövrə üçün mənbəyin daxili müqaviməti də nəzərə alınır: I = ε/(R + r), burada ε elektrik hərəkət qüvvəsidir (EHQ). Bu mövzunu Canlı Müəllimin “Om qanunu və elektrik dövrələri” dərsində səslə və lövhədə də izləyə bilərsən: dərs pulsuzdur və hesab tələb etmir.
Om qanunu dərsinə bax →Elektrik dövrəsində ardıcıl və paralel birləşmə nədir?
Ardıcıl birləşmədə elementlər zəncirin halqaları kimi bir-birinin ardınca qoşulur: cərəyan şiddəti hamısında eynidir, gərginliklər toplanır, ümumi müqavimət R = R₁ + R₂ olur. Paralel birləşmədə elementlər eyni iki nöqtəyə qoşulur: gərginlik hamısında eynidir, cərəyanlar toplanır, ümumi müqavimət 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ düsturu ilə tapılır və ən kiçik müqavimətdən də kiçik çıxır. Evdəki elektrik cihazları paralel qoşulur, ona görə birini söndürəndə digərləri işləməyə davam edir.
Elektrik cərəyanının işi və gücü necə hesablanır?
Cərəyanın işi A = UIt, gücü isə P = UI düsturu ilə tapılır; Om qanunundan istifadə etsək, gücü P = I²R və ya P = U²/R kimi də yazmaq olar. Keçiricidə ayrılan istilik miqdarı Coul–Lens qanunu ilə hesablanır: Q = I²Rt. Gündəlik həyatda elektrik enerjisi kilovatt-saatla ölçülür, 1 kVt-saat = 3,6 × 10⁶ C, elektrik sayğacı da məhz bunu göstərir.
Kondensator nədir?
Kondensator elektrik yükünü və enerjisini toplayan cihazdır: dielektriklə ayrılmış iki keçirici lövhədən ibarətdir. Onun elektrik tutumu C = q/U, yastı kondensator üçün C = εε₀S/d düsturu ilə tapılır, vahidi faraddır (F). Yüklənmiş kondensatorun enerjisi W = CU²/2-dir; kondensatorlar ardıcıl qoşulanda 1/C = 1/C₁ + 1/C₂, paralel qoşulanda C = C₁ + C₂ olur, yəni rezistorların tam əksinə.
Maqnit sahəsi nədir?
Maqnit sahəsi hərəkət edən yüklərin, cərəyanlı keçiricilərin və maqnitlərin ətrafında yaranan və yalnız hərəkətdə olan yüklərə təsir edən sahədir. Onun əsas xarakteristikası maqnit induksiyası B-dir, vahidi tesladır (Tl). Sahə maqnit induksiya xətləri ilə təsvir olunur: maqnitdən kənarda bu xətlər şimal qütbündən çıxıb cənub qütbünə daxil olur, düz cərəyanın sahəsinin istiqaməti isə burğu (sağ əl) qaydası ilə tapılır.
Amper qüvvəsi və Lorens qüvvəsi nədir?
Amper qüvvəsi maqnit sahəsinin cərəyanlı keçiriciyə təsir qüvvəsidir: F = BIl sin α, burada l keçiricinin sahədəki hissəsinin uzunluğu, α cərəyanla B arasındakı bucaqdır. Lorens qüvvəsi isə sahənin ayrıca hərəkət edən yüklü zərrəciyə təsiridir: F = |q|vB sin α. Hər ikisinin istiqaməti sol əl qaydası ilə tapılır; Lorens qüvvəsi sürətə perpendikulyar olduğu üçün iş görmür və bircins sahəyə perpendikulyar uçub girən zərrəciyi çevrə üzrə hərəkət etdirir.
Elektromaqnit induksiya nədir?
Elektromaqnit induksiya qapalı konturdan keçən maqnit seli dəyişəndə konturda cərəyan yaranması hadisəsidir, onu 1831-ci ildə Faradey kəşf edib. İnduksiya EHQ-si maqnit selinin dəyişmə sürətinə bərabərdir: ε = −ΔΦ/Δt, burada sel Φ = BS cos α. Mənfi işarə Lens qaydasını ifadə edir: induksiya cərəyanı onu yaradan sel dəyişməsinə mane olur. Generatorlar və transformatorlar bu hadisə əsasında işləyir.
Mexaniki rəqslər nədir?
Mexaniki rəqslər cismin tarazlıq vəziyyəti ətrafında müəyyən zaman aralıqlarında təkrarlanan hərəkətidir, məsələn, yellənçəyin və ya yaydan asılmış yükün hərəkəti. Rəqsi amplitud (tarazlıq vəziyyətindən ən böyük meyl), period T və tezlik ν = 1/T təsvir edir, tezlik hersle (Hs) ölçülür. Yaylı rəqqasın periodu T = 2π√(m/k) düsturu ilə tapılır, rəqs zamanı isə kinetik enerji potensial enerjiyə, potensial enerji də kinetik enerjiyə çevrilir.
Riyazi rəqqasın periodu necə hesablanır?
Kiçik meyllərdə riyazi rəqqasın periodu T = 2π√(l/g) düsturu ilə hesablanır, burada l sapın uzunluğu, g sərbəstdüşmə təcilidir. Period yükün kütləsindən və kiçik amplituddan asılı deyil: sapı 4 dəfə uzatsan, period 2 dəfə artar. Ayda g kiçik olduğu üçün eyni rəqqas orada daha yavaş rəqs edərdi.
Dalğa nədir və dalğa uzunluğu necə tapılır?
Dalğa rəqslərin mühitdə və ya sahədə yayılmasıdır, bu zaman maddə yox, enerji ötürülür. Dalğa uzunluğu λ dalğanın bir period ərzində getdiyi məsafədir: λ = vT = v/ν, burada v yayılma sürəti, ν tezlikdir. Mühitin hissəcikləri yayılma istiqamətinə perpendikulyar rəqs edirsə, dalğa eninə, bu istiqamət boyunca rəqs edirsə, uzununa adlanır.
Səs necə yayılır?
Səs elastik mühitdə, yəni qazda, mayedə və bərk cisimdə yayılan uzununa mexaniki dalğadır, vakuumda isə yayılmır. Otaq temperaturunda havada onun sürəti təxminən 340 m/san, suda təxminən 1500 m/san, poladda isə 5000 m/san-dən çoxdur. İnsan qulağı təxminən 20 Hs-dən 20 000 Hs-ə qədər tezlikləri eşidir; səsin ucalığı tezlikdən, gurluğu isə amplituddan asılıdır.
İşığın sınması nədir?
İşığın sınması onun bir mühitdən digərinə keçərkən sərhəddə istiqamətini dəyişməsidir, səbəbi işığın müxtəlif mühitlərdə müxtəlif sürətlə yayılmasıdır. Sınma qanunu: sin α / sin γ = n₂/n₁, burada α düşmə, γ sınma bucağı, n isə mühitin mütləq sınma göstəricisidir (n = c/v). İşıq optik sıxlığı böyük mühitdən kiçik mühitə limit bucaqdan böyük bucaq altında keçəndə tam daxili qayıtma baş verir, optik lif də bu hadisə əsasında işləyir.
Linzalar necə işləyir?
Linza işığı sındıraraq şüaların istiqamətini dəyişir: ortası kənarlarından qalın olan qabarıq (toplayıcı) linza paralel şüaları fokusda toplayır, ortası nazik olan çökük (səpici) linza isə onları səpir. Linza düsturu 1/F = 1/d + 1/f əşyaya qədər məsafəni (d), xəyala qədər məsafəni (f) və fokus məsafəsini (F) əlaqələndirir; səpici linzanın fokus məsafəsi və xəyali xəyala qədər məsafə mənfi götürülür. Xəyalın böyük və ya kiçik, düz və ya tərs, həqiqi və ya xəyali olması əşyanın fokusa nəzərən harada durmasından asılıdır.
Linzanın optik qüvvəsi necə hesablanır?
Optik qüvvə fokus məsafəsinin tərs qiymətidir: D = 1/F, burada F metrlə götürülür, nəticə isə dioptriyə (dptr) çıxır. Məsələn, fokus məsafəsi 25 sm olan linzanın optik qüvvəsi 1/0,25 = 4 dptr-dir. Toplayıcı linzanın optik qüvvəsi müsbət, səpici linzanınkı mənfidir, bir-birinə yaxın yerləşmiş nazik linzaların optik qüvvələri isə toplanır.
Fotoeffekt nədir?
Fotoeffekt işığın təsiri ilə maddədən, adətən metal səthindən elektronların qopmasıdır. Eynşteyn tənliyinə görə fotonun enerjisi elektronun çıxış işinə və ona verilən kinetik enerjiyə sərf olunur: hν = A + mv²/2. Fotoeffekt yalnız işığın tezliyi qırmızı sərhəddən (ν₀ = A/h) böyük olanda baş verir; qopan elektronların ən böyük kinetik enerjisi tezlikdən, onların sayı isə işığın intensivliyindən asılıdır.
Atom necə qurulub?
Atomun mərkəzində müsbət yüklü, çox kiçik, amma atomun demək olar ki bütün kütləsini daşıyan nüvə var, onun ətrafında isə elektronlar hərəkət edir. Nüvə protonlardan və neytronlardan ibarətdir: protonların sayı Z elementin sıra nömrəsinə bərabərdir, kütlə ədədi isə A = Z + N. Neytral atomda elektronların sayı protonların sayına bərabərdir; nüvəli modeli Rezerford təklif edib, Bor isə elektronun yalnız müəyyən enerji səviyyələrində ola biləcəyini irəli sürüb.
Radioaktivlik nədir?
Radioaktivlik qeyri-sabit atom nüvələrinin özbaşına parçalanaraq şüalanma buraxmasıdır, onu 1896-cı ildə Bekkerel kəşf edib. Üç əsas şüalanma növü var: alfa (helium nüvələri), beta (sürətli elektronlar) və qamma (yüksək enerjili elektromaqnit şüalanma). Yarımparçalanma dövrü T nüvələrin yarısının parçalandığı müddətdir, t müddətindən sonra qalan nüvələrin sayı isə N = N₀/2^(t/T) düsturu ilə tapılır.
Nüvə reaksiyaları necə yazılır?
Hər zərrəciyin simvolunun solunda yuxarıda kütlə ədədi, aşağıda yük ədədi yazılır və hər iki ədədin cəmi reaksiyanın iki tərəfində bərabər olmalıdır. Məsələn, Rezerfordun 1919-cu ildə həyata keçirdiyi ilk süni nüvə çevrilməsi belə yazılır: ¹⁴₇N + ⁴₂He → ¹⁷₈O + ¹₁H. Naməlum zərrəciyi tapmaq üçün kütlə və yük ədədlərinin balansını qur; alfa zərrəciyi ⁴₂He, neytron ¹₀n, proton ¹₁H, elektron isə ⁰₋₁e kimi yazılır.
Vahidləri Beynəlxalq Vahidlər Sisteminə (SI) necə çevirmək olar?
SI-nin əsas vahidləri metr, kiloqram, saniyə, amper, kelvin, mol və kandeladır, məsələni həll etməzdən əvvəl bütün verilənləri bu vahidlərə çevir. Ən çox lazım olanlar: km/saat-ı m/san-yə çevirmək üçün 3,6-ya böl (72 km/saat = 20 m/san), 1 sm = 0,01 m, 1 sm² = 10⁻⁴ m², 1 l = 10⁻³ m³, 1 q/sm³ = 1000 kq/m³. Vahidlərin qarşısındakı əlavələri də yadda saxla: kilo 10³, mega 10⁶, milli 10⁻³, mikro 10⁻⁶, nano 10⁻⁹.
Fizika məsələsində verilənləri necə yazmaq lazımdır?
Vərəqin sol tərəfində “Verilir” sözünün altında hər kəmiyyəti öz hərfi, ədədi və vahidi ilə yaz, məsələn, m = 2 kq, v = 36 km/saat, yanında isə SI-yə çevrilmiş qiyməti (10 m/san) göstər. Xəttin altında nəyi tapmalı olduğunu qeyd et (məsələn, “t – ?”), həlli isə sağ tərəfdə “Həlli” başlığı altında apar. Şərtdəki gizli verilənlərə də diqqət et: “sükunətdən başladı” v₀ = 0, “dayandı” isə son sürətin sıfır olması deməkdir, bunları da siyahıya əlavə et.
Fizikadan DİM formatında testləri haradan tapım?
Rəsmi tapşırıqları DİM-dən götür: imtahanlardan sonra istifadə olunmuş tapşırıqlar düzgün cavablarla dim.gov.az-da dərc olunur, DİM-in test topluları və “Abituriyent” jurnalı isə abiturient.az-dan alına bilər. OrujovAI-nin imtahan məşqi fizika da daxil olmaqla 8 fəndən üç çətinlik səviyyəsində DİM formatında qısa testlər qurur, hər sualı izah edir və nəticələrə görə zəif mövzularını göstərir. Burada cavabı kodlaşdırılan və yazılı tapşırıqlar yoxdur, onları DİM-in materialları ilə məşq et.
DİM formatında sınaq testləri →Süni intellekt fizika həllimi yoxlaya bilər?
Bəli: həllinin şəklini və ya mətnini göndər və AI-dan sadəcə cavabı deməyi yox, səhv addımı tapmasını istə. Belə sorğu yaxşı işləyir: “Cavabı demə, harada səhv etdiyimi göstər və səbəbini izah et.” AI da yanıla bilər, ona görə onun qeydlərini özün yoxla: vahidlər uyğun gəlirmi, nəticənin fiziki mənası varmı? OrujovAI-nin çatında həllinin şəklini yükləyib onu addım-addım yoxlatmaq olar.
Fizika həllini çatda yoxlat →Laboratoriya işində ölçmə xətası necə hesablanır?
Bir dəfəlik ölçmədə cihazın xətası adətən bölgü qiymətinin yarısı qədər götürülür. Ölçmə bir neçə dəfə aparılıbsa, orta qiyməti tap; mütləq xəta Δx ayrı-ayrı ölçmələrin orta qiymətdən meyllərinin modullarının ortasıdır, nisbi xəta isə Δx-in orta qiymətə nisbətidir və faizlə ifadə olunur. Nəticəni orta qiymət ± Δx şəklində, vahidi ilə yaz, məsələn, l = (12,4 ± 0,1) sm; dərsliyində və ya müəllimində başqa qayda qəbul olunubsa, ona əməl et.
Fizikanı gündəlik həyatla necə əlaqələndirmək olar?
Hər yeni qanun üçün ətrafında bir nümunə tap: buzda sürüşmək sürtünmənin azlığıdır, çay stəkanındakı qaşığın “sınmış” görünməsi işığın sınmasıdır, soyuq stəkanın üstündə su damcılarının yaranması isə kondensasiyadır. Elektrik sayğacı kilovatt-saatı sayır, termos istilikötürmənin necə qarşısının alındığını, velosipedin ötürmələri isə mexanizmlərin qüvvədə qazancı yolda itki ilə necə dəyişdiyini göstərir. Belə müşahidələri dəftərə yazmaq həm mövzunu yadda saxlamağı, həm də məsələnin şərtini təsəvvür etməyi asanlaşdırır.
Fizikadan olimpiadaya necə hazırlaşmaq olar?
Olimpiada məsələləri məktəb proqramından dərindir və güclü riyaziyyat istəyir, ona görə əvvəlcə dərslik materialını boşluqsuz mənimsə, sonra keçmiş illərin olimpiada tapşırıqlarına keç. Çətin məsələdə dərhal həllə baxma: uzun müddət özün düşün, alınmasa, yalnız növbəti addım üçün kiçik ipucu al, həlli öyrəndikdən sonra isə cavaba başqa yolla gəlməyə çalış. Respublika fənn olimpiadası VIII–XI siniflər üçündür: məktəb və rayon (şəhər) mərhələlərindən sonra respublika mərhələsinin yarımfinalı və finalı keçirilir, bu ilin tarixləri və qaydaları isə edu.gov.az-da dərc olunur. Eksperimental tura evdə sadə ölçmə təcrübələri apararaq hazırlaş.
Bələdçi: məktəb mövzularını süni intellektlə izah etdirmək →Fizikada vektor kəmiyyətlər nə deməkdir?
Vektor kəmiyyətin həm ədədi qiyməti (modulu), həm də istiqaməti olur: yerdəyişmə, sürət, təcil, qüvvə, impuls, elektrik sahəsinin intensivliyi və maqnit induksiyası belədir. Kütlə, zaman, yol, enerji və temperatur kimi yalnız ədədi qiyməti olan kəmiyyətlər isə skalyar kəmiyyətlərdir. Vektorlar adi ədədlər kimi yox, paraleloqram və ya üçbucaq qaydası ilə toplanır: 3 N və 4 N-luq perpendikulyar qüvvələrin əvəzləyicisi 7 N yox, 5 N-dur.
Fizikadan qrafikli məsələlər necə həll olunur?
Əvvəlcə oxlara bax: hansı kəmiyyətlər, hansı vahidlərlə və hansı miqyasla verilib, çünki səhvlərin çoxu oxun yanlış oxunmasından çıxır. Sonra qrafikin mailliyinin və altındakı sahənin nəyi göstərdiyini düşün: x(t) qrafikinin mailliyi sürət, v(t) qrafikinin mailliyi təcil, v(t) qrafikinin altındakı sahə isə yerdəyişmədir. Qrafikdən konkret nöqtələri (oxlarla və ya xətlərin bir-biri ilə kəsişməsini) götürüb düsturla yoxla. OrujovAI çatında v(t) = 10 − 2t kimi bir asılılığın qrafikini çəkdirsən, düz xəttin mailliyində −2 m/san² təcilini, altındakı üçbucaqda isə yerdəyişməni gözünlə görərsən.
Çatda qrafik çəkdir →