Məktəb mövzusunun sadə izahı: süni intellektdən necə düzgün istifadə etməli

Dörd şey istə, sonra yoxla

Çoxları sadəcə mövzunun adını yazır və uzun, quru mətn alır. Yaxşı sorğuda sinfini, dərsliyinin dilini və cavabın necə olmasını istədiyini yazırsan. Məsələn: “9-cu sinifdəyəm. Mol anlayışını sadə dildə izah et, rəqəmlərlə bir nümunə həll et, kiçik sxem çək, sonra mənə üç sual ver və cavablarımı gözlə.”

Ən vacib hissə yoxlama suallarıdır: oxuyanda hər şey aydın görünür, əsl yoxlama isə geri baxmadan cavab verməkdir. Səhv etdiyin hissəni başqa sözlərlə yenidən izah etməsini istə.

1. Mövzunu, sinfini və dərsliyinin dilini yaz.
2. Terminlərlə yüklənməmiş, beş-altı cümləlik sadə izah istə.
3. Real rəqəmlər, tarixlər və ya cümlələrlə bir nümunə istə.
4. Sxem, cədvəl və ya zaman xətti istə.
5. Həllərə baxmadan üç yoxlama sualına cavab ver.
6. Tərifi, düsturu, vahidləri və tarixləri dərsliklə tutuşdur. Fərq varsa, məktəb və imtahan üçün dərslik əsasdır.

Fizika, kimya, biologiya: qaydadan həll olunmuş məsələyə

Təbiət fənlərində yaxşı izah qaydadan rəqəmlərə doğru gedir. Mol anlayışını götürək: 1 mol maddədə 6,022 × 10²³ hissəcik var (Avoqadro sabiti). Bir mol maddənin kütləsi molyar kütlədir: suyun (H₂O) molyar kütləsi 2 × 1 + 16 = 18 q/mol-dur. Deməli, 36 q su 36 : 18 = 2 mol, yəni təxminən 1,2 × 10²⁴ molekuldur. Düstur: n = m / M.

Dərsliklər arasında fərqlənən xırdalıqlara diqqət et. Sərbəst düşmə məsələlərində bəzi dərsliklər g = 10 m/s², bəziləri 9,8 m/s² götürür, ona görə sükunət halından düşən daş 2 saniyədən sonra 20 m/s və ya 19,6 m/s sürət alır. Cismin impulsu p = m × v ilə tapılır: 0,5 kq kütləli top 4 m/s sürətlə hərəkət edirsə, p = 2 kq m/s olur. İngilisdilli mənbələrdə bu kəmiyyət “momentum” adlanır, “impulse” isə qüvvə impulsudur, yəni qüvvənin təsir müddətinə hasili. Ona görə dərsliyindəki tərifi süni intellektə yaz.

Oksidləşmə-reduksiya məsələlərində elektron balansını addım-addım istə. Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu reaksiyasında sink 2 elektron verir və oksidləşir (reduksiyaedicidir), mis ionu isə 2 elektron alır və reduksiya olunur (oksidləşdiricidir). Biologiyada isə əvvəlcə sxem istə: fotosintezdə karbon qazı və su daxil olur, işığın enerjisi ilə qlükoza və oksigen yaranır (6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂).

Tarix və coğrafiya: tarixlər, səbəblər və xəritələr

Tarixdə üç sütun istə: səbəb, hadisə, nəticə. Qısa nümunə: Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci il fevralın 10-da (yeni təqvimlə 22 fevral) imzalandı və 1826–1828-ci illər Rusiya–İran müharibəsinə son qoydu. İran İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarını Rusiyaya verdi, yeni sərhəd əsasən Araz çayı boyunca keçdi. Bu müqavilə 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə birlikdə Azərbaycan torpaqlarının Rusiya imperiyası ilə İran arasında bölünməsini möhkəmləndirdi.

Süni intellekt ən çox tarixlərdə yanılır: Gülüstanla Türkmənçayı qarışdıra, köhnə təqvimlə tarixi bunu demədən verə bilər. Şirvanşahlar dövləti (861–1538) və ya paytaxtı əvvəl Qəbələ, sonra Bərdə olan Qafqaz Albaniyası kimi mövzularda da hər tarixi və adı dərsliklə yoxla, sonra əzbərlə.

Coğrafiya xəritə və hesablama ilə daha yaxşı yadda qalır. Saat qurşaqları: Yer 24 saata 360° fırlanır, deməli bir saat 15°-yə bərabərdir. Bakı il boyu UTC+4 vaxtı ilə yaşayır, ona görə Bakıda saat 15:00 olanda Londonda qışda 11:00, yayda isə 12:00 olur. Çaylar üçün sxem istə: Kür ölkənin ən uzun çayıdır (ümumi uzunluğu 1515 km), Araz (1072 km) isə Sabirabad rayonu ərazisində Kürə qovuşur.

Azərbaycan dili və ingilis dili: qayda və nümunələr

Qayda yalnız nümunə ilə yadda qalır: bir cümləlik qayda, üç düzgün nümunə və bir tipik səhv istə. Tabesiz mürəkkəb cümlə qrammatik cəhətdən bərabərhüquqlu sadə cümlələrdən qurulur; onlar yalnız intonasiya ilə və ya və, amma, lakin kimi bağlayıcıların köməyi ilə birləşir: “Zəng çalındı və dərs başladı.” Bunu bir hissənin digərindən asılı olduğu tabeli mürəkkəb cümlə ilə müqayisə etməsini istə.

Frazeoloji birləşmələrdə ümumi məna ayrı-ayrı sözlərin mənasından yaranmır: “göz qoymaq” gözü harasa qoymaq demək deyil, “nəzarət etmək, izləmək” deməkdir. İngilis dilində modal fellər (modal verbs) üçün qayda belədir: can, must, should-dan sonra fel “to” olmadan və -s almadan işlənir. “She can swim” düzgündür, “She can to swim” isə səhvdir. Testdən əvvəl qaydanı öz sözlərinlə danış, qoy süni intellekt səhvini tapsın.

İnformatika, riyaziyyat və olimpiada məsələləri

İnformatika və riyaziyyatda hər addımı istə və özün yoxla. Bir say sistemindən digərinə keçid: 13-ü ikilik say sisteminə keçirmək üçün 2-yə böl, qalıqları yaz (1, 0, 1, 1), sonra aşağıdan yuxarı oxu: 1101. Geri yoxla: 8 + 4 + 0 + 1 = 13. Addım buraxılıbsa, onun niyə buraxıldığını soruş.

Olimpiadaya hazırlaşmaq başqa vərdiş tələb edir. Məsələ üzərində 20–30 dəqiqə tək çalış, sonra həlli yox, ipucu istə. Elm və Təhsil Nazirliyinin əmri ilə VIII–XI sinif şagirdləri üçün keçirilən respublika fənn olimpiadaları dörd mərhələdən ibarətdir: məktəb, rayon (şəhər), sonra respublika mərhələsinin yarımfinal və final turları. Bu ilin fənlərini, tarixlərini və qeydiyyat qaydasını edu.gov.az saytında yoxla.

İzahdan məşq suallarına

Məşq olmasa, başa düşdüyün mövzu bir neçə günə unudulur. Hər izahın sonunda çətinliyi artan beş sual istə, cavab ver, səhv etdiklərini sabaha saxla. Süni intellektdən öyrənmək üçün istifadə et, köçürmək üçün yox: ev tapşırığına köçürülmüş cavab heç nə öyrətmir, imtahanda isə çat pəncərəsi olmayacaq.

OrujovAI məhz belə öyrənmək üçün qurulub. Canlı Müəllim (/tutor) istənilən mövzuda bütöv dərsi slaydlarla, canlı lövhə və qısa yoxlamalarla səslə keçir; Nyutonun qanunları, Pifaqor teoremi, omonimlər və Om qanunu üzrə azərbaycanca nümunə dərslərini hər kəs pulsuz izləyə bilər. Çat diaqram, addımlar və fləşkartlarla izah edir, “Həll et” məsələni mətndən və ya şəkildən addım-addım həll edir, Canlı Müəllimdəki istənilən mövzu üzrə quizlərlə isə OrujovAI-ın öz valyutası olan Kleos qazanmaq olar. Abituriyentlər üçün /exam bölməsində DİM formatında sınaq testləri var.