Ev tapşırığına süni intellektlə kömək: sinif-sinif bələdçi

Ev tapşırığını süni intellektlə köçürmədən necə etmək olar

İstənilən çatbot ev tapşırığının cavabını bir neçə saniyəyə yazır. Problem də elə budur. Kiçik summativ qiymətləndirmə (KSQ) sinifdə, telefonsuz yazılır, müəllim lövhəyə çağırıb addımı izah etməyi istəyə bilər, növbəti mövzu isə bunun üstündə qurulur. Köçürülmüş cavab boşluğu doldurmur, sadəcə gizlədir.

Süni intellektdən öyrənmək dərs oxumaqdır, onun yazdığını öz işin kimi təhvil vermək isə yox. Müəllim süni intellektdən istifadə etməməyi xahiş edibsə, bu qayda hər şeydən öndədir.

1. Əvvəlcə tapşırığı özün həll etməyə çalış və harada ilişdiyini qeyd et.
2. Cavabı yox, üsulu istə: “Həll etmə. Yalnız birinci addımı və niyə belə olduğunu de.”
3. Həlli özün bitir, sonra AI-dan yazdığını yoxlayıb ilk səhvi göstərməsini istə.
4. Oxşar məsələni köməksiz həll et və həlli öz sözlərinlə izah et.

Sinif-sinif ev tapşırığı: ibtidai, 5–9-cu və 10–11-ci siniflər

Azərbaycanda ümumi təhsil üç pillədən ibarətdir: ibtidai (I–IV siniflər), ümumi orta (V–IX) və tam orta (X–XI). Süni intellekt hər pillədə başqa cür faydalıdır.

• İbtidai siniflər (I–IV): burada AI-dan uşaq yox, valideyn istifadə etməlidir. OrujovAI, bir çox AI xidməti kimi, 13 yaşdan kiçiklər üçün nəzərdə tutulmayıb. Mövzunu sadə dildə necə izah etməyi soruş, sonra uşağa özün, əşyaların və şəkillərin köməyi ilə izah et. Oxu və hüsnxət məşqi uşağın öz işidir.
• 5–9-cu siniflər: cəbr, həndəsə, fizika və kimya başlayır, hər mövzu əvvəlkinə söykənir, ona görə 7-ci sinifdə qalan boşluq 9-cu sinifdə yenidən üzə çıxır. AI ilə qaydanı sadə dildə izah etdir, həllərini yoxlat, qısa məşq tapşırıqları hazırlat. 9-cu sinif buraxılış imtahanı ilə bitir.
• 10–11-ci siniflər: diqqət 11-ci sinfin buraxılış imtahanına və ali məktəbə qəbula yönəlir. Səhvlərini mövzu-mövzu təhlil et və vaxt tutaraq DİM formatında sınaq testləri işlə.
• Dil, ədəbiyyat və tarix (istənilən sinifdə): inşanı özün yaz və rəy istə, təkcə düzəlişi yox, cümlənin niyə səhv olduğunu da soruş, tarixləri dərsliklə tutuşdur.

Riyaziyyat, fizika, kimya: cavab yox, həll üsulu

Yaxşı izah hər addımda bir iş görür və səbəbini deyir. Bu nümunələri əvvəlcə özün həll et, sonra tutuşdur.

OrujovAI-nin “Həll et” bölməsi yazılan məsələni hesab açmadan da həll edir, şəkildən həll üçün isə pulsuz hesab kifayətdir. Əvvəlcə şərti təkrarlayır ki, ədədlərin düzgün oxunduğunu yoxlayasan, addımları bir-bir açır, lazım olanda qrafik çəkir və məşq üçün oxşar məsələ verir. Çat isə “bu meseleni izah et” kimi ə, ş, ç hərfləri olmadan yazılan mətni də başa düşür.

• Cəbr: 3(x − 2) = 2x + 5. Mötərizəni aç: 3x − 6 = 2x + 5, deməli x = 11. Yerinə qoyub yoxla: 3 × 9 = 27, 2 × 11 + 5 = 27.
• Fizika: maşın 1,5 saatda 120 km gedir, deməli v = s / t = 80 km/saat; m/san üçün 3,6-ya böl, təxminən 22,2 m/san alınır. Fizikada səhvlərin çoxu hesabda yox, vahidlərdə olur.
• Kimya: Al + O₂ → Al₂O₃ reaksiya tənliyini bərabərləşdirmək üçün hər tərəfdə atomları say, oksigeni sona saxla: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃. Hər iki tərəfdə 4 alüminium və 6 oksigen atomu var.

Summativ qiymətləndirməyə hazırlıq: KSQ və BSQ

Elm və Təhsil Nazirliyinin qaydasına görə kiçik summativ qiymətləndirməni (KSQ) müəllim hər bölmənin içində və ya sonunda keçirir: II–XI siniflərdə bütün fənlərdən yarımildə 3–6 dəfə. Böyük summativ qiymətləndirməni (BSQ) hər yarımilin sonunda məktəb rəhbərliyi aparır: IV, IX və XI siniflərdə bütün fənlərdən, V–VIII və X siniflərdə isə yalnız bəzi fənlərdən, əsasən buraxılış imtahanına daxil olanlardan. II və III siniflərdə BSQ keçirilmir, I sinifdə isə ümumiyyətlə summativ qiymətləndirmə aparılmır.

Hər ikisi 100 ballıq şkala ilə qiymətləndirilir: 80 baldan çox “5”, 60-dan çox “4”, 30-dan çox “3”, 30 və daha az bal isə “2” deməkdir. Yarımillik nəticə də ballarla hesablanır, sonra qiymətə çevrilir. BSQ olan fəndə o, kiçik summativ ballarının ortalamasının 40 faizi ilə BSQ balının 60 faizinin cəmidir: kiçik summativlərdən 70, 85 və 55 (ortalama 70), BSQ-dən 90 bal alınıbsa, 70 × 0,4 + 90 × 0,6 = 82, yəni “5”. BSQ olmayan fəndə yarımillik nəticə sadəcə kiçik summativ ballarının ortalamasıdır. Tarixləri və fənləri məktəbin dəqiqləşdirir.

1. Qiymətləndirmənin hansı bölmələri əhatə etdiyini öyrən.
2. Hər bölmə üçün AI-dan qısa sınaq istə; cavablar sən bitirənə qədər gizli qalsın.
3. Vaxt tutaraq işlə, sonra hər səhvin izahını istə.
4. Ertəsi gün yalnız səhv etdiyin mövzulardan yeni suallar istə.

Valideynlər üçün: fənni bilmədən uşağa necə kömək etmək olar

8-ci sinif fizikasını xatırlamaq, hətta uşağın oxuduğu dili bilmək belə şərt deyil. Tapşırığın şəklini çək və öz dilində soruş: “Bunu əvvəlcə mənə izah et, sonra 10 yaşlı uşağa necə izah edəcəyimi de və başa düşdüyünü yoxlamaq üçün üç sual ver.” Uşaq rus bölməsində oxuyursa, əsas terminləri hər iki dildə istə.

Nümunə, kəsrlər: bir almanı 2 bərabər hissəyə, digərini 4 bərabər hissəyə böl. Yarım alma dörddə bir almadan böyükdür, çünki hissə nə qədər çox olsa, hər biri bir o qədər kiçik olur. Sonra 2/3 və 3/4-ü ortaq məxrəcə, 12-yə gətir: 8/12 və 9/12, deməli, 3/4 böyükdür.

Köçürmənin əlamətləri bəllidir: ev tapşırığı səliqəlidir, sinifdəki nəticələr zəifdir, uşaq addımı izah edə bilmir. Qadağa əvəzinə qayda qoy: əvvəl özü, sonra ipucu üçün AI, sonda bir məsələni sənə izah etsin. OrujovAI-nin dərs otaqlarında şagirdlər ortaq taymerlə oxuyur, AI müəllim onları işdə saxlayır, hər sessiyadan sonra isə ailəyə şəxsi hesabat linki gəlir.

Uşaqlar üçün süni intellektdən təhlükəsiz istifadə

AI çatı alətdir, dost deyil. Bir neçə sadə qayda onu təhlükəsiz saxlayır:

• Yaş qaydasını yoxla: bir çox AI xidməti, o cümlədən OrujovAI, 13 yaşdan kiçiklər üçün nəzərdə tutulmayıb; kiçik uşaq AI-dan yalnız valideyn yanında istifadə etməlidir.
• Tam ad, məktəb, ünvan və üz şəkilləri yazma; tapşırığın şəkli kifayətdir.
• Hər cavaba qaralama kimi bax, faktları və düsturları dərsliklə yoxla.
• Uşağı narahat edən nəsə olsa, bunu süni intellektə yox, valideynə və ya müəllimə desin.
• Evdə vaxt həddi barədə razılaşın və məktəbin AI qaydalarına əməl edin.