İnşa və esse necə yazılır: süni intellektdən dürüst istifadə

İnşanın quruluşu: giriş, əsas hissə, nəticə

Məktəb inşası üç hissədən ibarətdir: əsas fikri bildirən giriş, onu iki-dörd abzasda əsaslandıran əsas hissə və fikirləri ümumiləşdirən nəticə. Esse adətən daha qısa və şəxsi olur, onun mərkəzində mübahisə doğura biləcək aydın bir tezis dayanır. Məsələn, texnologiya haqqında essedə: “Telefon dərsdə diqqəti yayındırır, amma düzgün istifadə edilsə, cibdəki lüğətə çevrilir.”

Hər abzasda əsas cümlə, bir fakt və ya nümunə və onun niyə vacib olduğunu izah edən cümlə olsun. Nümunəsiz abzas sadəcə şəxsi fikir olaraq qalır.

1. Mövzunu daralt: “Texnologiya” yox, “Telefon dərs oxuma tərzimi necə dəyişdi”.
2. Əsas fikrini bir cümlə ilə yaz.
3. Onu sübut edən üç arqument tap və hər biri üçün konkret bir nümunə seç.
4. Qaralamanı özün, dayanmadan yaz; cilalamağı sonraya saxla.
5. Rəy al, yenidən yaz və mətni ucadan oxu: yöndəmsiz cümlələr dərhal üzə çıxır.

Süni intellekt harada kömək edir: mövzu, plan, rəy, qrammatika

İnşa yazan süni intellekt bir səhifəni saniyələr içində doldura bilər, amma o səhifə sənin işin deyil və sənə heç nə öyrətmir. Süni intellektin əsl faydası yazmazdan əvvəl və sonradır: geniş mövzu üçün on yanaşma istə və deməyə sözün olanı seç, ya da üç arqumentini ver və hansının daha zəif olduğunu soruş.

Qaralama hazır olanda onu yenidən yazdırma, rəy istə: “İnşamı yenidən yazma. Quruluşdakı üç əsas problemi göstər, sonra səhvləri qeyd et və hər birinin qaydasını izah et.” Səhvləri özün düzəldəndə onları təkrarlamağı tərgidirsən. Faktları da yoxla: süni intellekt inandırıcı görünən tarix, sitat və kitab adı uydura bilər.

• Plan: “Əsas fikrim və üç arqumentim budur. Ardıcıllıq təklif et.”
• Dil: “Bütün səhvləri qeyd et və qaydasını izah et. Fikirlərimi dəyişmə.”

Nümunə: Vətən haqqında inşanın planı

Vətən məktəbdə tez-tez verilən inşa mövzusudur, Azərbaycan və ya Qarabağ haqqında inşa da eyni quruluşla yazılır. Plan yalnız skeletdir: cümlələr və xatirələr sənin olmalıdır.

1. Giriş: “Vətən” sözü sənin üçün nə deməkdir? Şəxsi xatirə ilə başla (bir yer, bir səs, babanın danışdığı əhvalat) və əsas fikrinlə bitir.
2. Əsas hissə 1, torpaq: tanıdığın real bir yeri, öz şəhərini, kəndini, Şuşanı və ya Qəbələni konkret detallarla təsvir et.
3. Əsas hissə 2, ədəbiyyat: dərsdə keçdiyin vətən şeiri, məsələn, Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri və onun vətən sevgisi haqqında dedikləri.
4. Əsas hissə 3, Qarabağ: 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi (27 sentyabr – 10 noyabr), 27 sentyabr Anım Günü, 8 noyabr Zəfər Günü və bu günlərin ailən üçün mənası.
5. Əsas hissə 4, sənin payın: oxumaqla, işləməklə, təbiəti qorumaqla vətənə necə fayda verə bilərsən.
6. Nəticə: girişdəki xatirəyə qayıt və əsas fikri yeni sözlərlə ifadə et.

Mətni öz sözlərinlə yazmaq: dürüst parafraz

Parafraz başqasının fikrini öz sözlərinlə ifadə etmək və yenə də mənbəni göstərmək deməkdir. Mətni proqramla sinonimlərə çevirib plagiat yoxlamasını aldatmaq gizli köçürmədir, üstəlik belə mətn adətən korlanır.

Süni intellekt sənin variantını yoxlaya bilər: “Məna dəyişməyib ki? Hansı ifadələr orijinala çox yaxındır?” Öz qaralaman üçün nəyi ixtisar etmək lazım olduğunu və oxucunun harada çaşdığını soruş, düzəlişləri isə özün et.

1. Mətni başa düşənə qədər oxu; aydın olmayanı süni intellektdən soruş.
2. Mənbəni bağla və fikri yaddaşdan, öz cümlələrinlə yaz.
3. Tutuşdur: məna qalsın, təsadüfən köçürülmüş ifadələri çıxar, mənbəni də göstər.

Süni intellektdən istifadə köçürmə sayılırmı? Müəllim və detektor nəyi görür

Cavab nəyi təhvil verdiyindən və qaydalardan asılıdır. Bir çox müəllim fikir tapmaq, plan qurmaq və qrammatikanı yoxlamaq üçün süni intellektdən istifadəyə icazə verir, onun yazdığı mətni öz işin kimi təqdim etmək isə demək olar ki, hər yerdə köçürmə sayılır. Elm və Təhsil Nazirliyi 2026-cı ilin sentyabrında təhsildə süni intellektdən təhlükəsiz və məsuliyyətli istifadə üçün standartlar və tövsiyələr hazırlanacağını açıqlayıb; onlar çıxana qədər məktəbinin və müəlliminin qaydalarına əməl et.

AI detektoru necə işləyir? O, mətnin nə qədər proqnozlaşdırıla bilən olduğuna baxır və sübut yox, ehtimal verir; sadə insan mətni də belə görünə bilər. 2023-cü ildə Stenford Universitetinin tədqiqatında geniş yayılmış yeddi detektor orta hesabla ana dili ingilis dili olmayanların esselərinin yarıdan çoxunu səhvən süni intellektə aid edib. Detektor şirkətləri özləri də nəticəni yeganə sübut saymamağı tövsiyə edir.

Müəllim isə başqa şeyləri görür: birdən dəyişən söz ehtiyatı, sinifdəki yazılarına bənzəməyən üslub, mövcud olmayan sitat. Çox vaxt səndən sadəcə bir abzası izah etməyi xahiş edir. Qeydlərini və qaralamalarını saxla: onlar işi özün gördüyünü göstərir.

Çıxış mətni, şeir və digər yazılar

Çıxış mətni qulaq üçün yazılır: diqqəti cəlb edən giriş, iki-üç fikir və yadda qalan bir cümlə. Mətni özün yaz, ucadan oxuyub vaxtını ölç, sonra süni intellektdən uzun cümlələri göstərməyi və dinləyici rolunu oynamağı istə.

Şeirdə süni intellekt formanı yaxşı izah edir: qafiyə sxemini, heca vəznini, bayatının yeddi hecalı və qoşmanın on bir hecalı misralarını. Qoy tənqid etsin, misraları isə özün yaz: şeirin dəyəri onun sənin olmasındadır.

OrujovAI-də Çat bunların hamısını Azərbaycan, rus və ingilis dillərində edir, ə, ş, ç hərfləri olmadan yazılmış mətni də başa düşür. Plan, rəy və qaydaları izah olunan qrammatik yoxlama istə; Ayarlarda və ya Ctrl/Cmd+K panelində akademik və ya qısa yazı stili seç; mənbəli fakt lazım olanda Axtarış rejiminə keç; mətn hazır olanda isə onu yükləmək üçün Word faylı kimi istə. Pulsuz plan kart tələb etmir.