Azərbaycan dilində süni intellekt: nə qədər yaxşı anlayır və danışır?

Hansı süni intellekt azərbaycanca yaxşı başa düşür?

Böyük çoxdilli çatbotlar artıq azərbaycanca oxuyub yazır, bəzi məhsullar isə məhz bu dil üçün qurulub. Fərq detallardadır: cavab azərbaycanlının öz yazdığı kimi səslənir, yoxsa tərcümə kimi? Ə, ı, ğ, ş yerindədirmi? Araya türkcə söz qarışırmı?

Reytinqlərə baxma, hər köməkçini eyni qısa testlə yoxla:

• Azərbaycanca gündəlik bir sual ver: cavab türkcə və ya rusca yox, azərbaycanca olmalıdır.
• Məktəb direktoruna ərizə yazdır: dildəki zəiflik ən tez rəsmi üslubda üzə çıxır.
• “Dəmiri isti-isti döyərlər” atalar sözünü izah etdir: yaxşı cavab sözləri tək-tək tərcümə etmir, fikri açır.
• “İndi” yerinə “şimdi”, “çox” yerinə “çok” kimi türkcə formalara və rus dilindən hərfi kalkalara diqqət et.

Ə, ş və ç olmadan yazanda süni intellekt başa düşürmü?

Telefonda çoxumuz “bu məsələni həll et” yox, “bu meseleni hell et” yazırıq. Yaxşı köməkçi bunu azərbaycanca kimi oxuyur, mənanı kontekstdən anlayır və cavabı düzgün hərflərlə yazır.

Amma bəzi sözlər xüsusi hərfi düşəndə mənasını da dəyişir: “seher” həm səhər, həm şəhər, “ac” isə həm ac, həm aç ola bilər. Məna bir sözdən asılıdırsa (ad, termin, tarix), həmin sözü düzgün yaz və ya fikri bir az aç.

OrujovAI-da mesajlarda yazdığın kimi yaza bilərsən: xüsusi hərflərsiz yazılanı başa düşür və cavabı düzgün imla ilə yazır.

• Tələsik yazdığın mətni səliqəyə salmaq üçün yaz: “Bu mətndə ə, ş, ç, ğ, ı, ö, ü hərflərini bərpa et, başqa heç nəyi dəyişmə.”
• Telefonun ayarlarından Azərbaycan klaviaturasını əlavə et: orada ayrıca ə düyməsi var.

İmla, durğu işarələri və kiril mətnini latına çevirmək

Süni intellekt sürətli korrektordur: düşmüş hərfləri, ı ilə i qarışıqlığını, səhv şəkilçiləri, vergül səhvlərini, bitişik və ayrı yazılışı tutur. Mətni yenidən yazdırma, yalnız düzəltdir və hər dəyişikliyə bax ki, özün də öyrənəsən.

Köhnə sənəd və kitablar kiril əlifbası ilə yazılıb: latın əlifbasının bərpası haqqında qanun 1991-ci ilin dekabrında qəbul edilib, keçid isə 2001-ci ildə başa çatıb. Mətndə Azərbaycan kirilinin öz hərfləri varsa, süni intellekt onu yaxşı çevirir: Азәрбајҹан sözü Azərbaycan, гыз isə qız olur (burada Г hərfi G yox, Q deməkdir). Rus klaviaturasında yığılmış mətnlərdə Ә, Ҹ, Ј bəzən oxşar hərflərlə əvəz olunub, ona görə adları və belə yerləri əl ilə yoxla.

1. Mətni yapışdır və yaz: “Orfoqrafiya və durğu işarəsi səhvlərini düzəlt, üslubu dəyişmə.”
2. Dəyişikliklərin siyahısını qısa izahla istə, hər birini özün qəbul və ya rədd et.
3. Şübhəli sözləri bir cavaba güvənib yox, orfoqrafiya lüğətində yoxla.

Səs: danışığı yazıya çevirmək və azərbaycanca səsləndirmə

Azərbaycanca danışığı yazıya çevirmək bir çox telefonda və brauzerdə işləyir: qaralama, sual və ya qeyd diktə etmək rahatdır. Səs-küy, sürətli danışıq, şivə, adlar və rəqəmlər dəqiqliyi azaldır, ona görə göndərməzdən əvvəl mətni bir də oxu.

Səsləndirmə də dəyişib: köhnə səslər robot kimi səslənirdi, bəzən də azərbaycanca mətni türk səsi oxuyurdu, indi isə təbii azərbaycanca səslər var. Ə ilə e aydın fərqlənirmi, vurğu düzgün hecaya düşürmü, rəqəmlər insan necə deyərsə, elə oxunurmu, buna qulaq as. İnşanı təhvil verməzdən əvvəl səsləndirib dinlə: bəzi səhvləri eşitmək görməkdən asandır.

OrujovAI-da çatdakı mikrofonla diktə edə bilərsən (nitqi tanıyan brauzerlərdə). Hər cavabın altında “Səsli oxu” düyməsi var: interfeys azərbaycancadırsa, cavabı təbii azərbaycanca səs oxuyur. “Səsli söhbət” rejimində isə sən danışırsan, o da səslə cavab verir. Canlı Müəllim dərsləri təbii azərbaycanca səslərlə izah edir, pulsuz nümunə dərslərinə hər kəs baxa bilər. “Səhifəni səsli oxut” aləti (səhifənin şəklini çəkirsən, səs onu sətir-sətir oxuyur) Pro və Ultra planlarına daxildir, bu planlar isə hələ satışda deyil.

Rus bölməsinin şagirdləri üçün: süni intellektlə Azərbaycan dilini öyrənmək

Rus bölməsində Azərbaycan dili dövlət dili kimi tədris olunur, DİM də bu fənn üzrə buraxılış imtahanı üçün ayrıca proqram dərc edir. Süni intellekt səbirli həmsöhbətdir: sənin səviyyəndə danışır və qrammatikanı rus dilində izah edir.

Çətin səslərin çoxunun rus dilində yaxın qarşılığı var: ı “ы”, x “х”, ş “ш”, ç “ч” səsinə, c isə “дж” birləşməsinə yaxındır. Ə isə rusca “а” ilə “э” arasında açıq səsdir: əl və el sözlərini süni intellektə səsləndirt və təkrar et.

1. Yaz: “Mənimlə sadə azərbaycanca danış, çətin sözləri rus dilinə tərcümə et.”
2. Hər gün 15 dəqiqə məktəb mövzularında danış və hər səhvin qaydasını izah etdir.
3. Bir neçə gün sonra yeni sözlər üzrə qısa test istə.
4. İmtahandan əvvəl dim.gov.az saytında qüvvədə olan proqramı oxu: süni intellektin tapşırıqları rəsmi test deyil, məşqdir.

Süni intellekt Azərbaycan dilində hələ harada səhv edir?

Güclü köməkçilər də yanılır. Bu zəif yerləri yoxla:

Süni intellektin yazdığı rəsmi məktub, sənəd və ya imtahan inşası yalnız qaralamadır: onu dili yaxşı bilən biri yoxlasın. Süni intellektdən öyrənmək üçün istifadə et, köçürmək üçün yox. Bu, OrujovAI da daxil olmaqla istənilən çatbota aiddir.

• Dialektləri və danışıq dilini ədəbi dildən zəif başa düşür.
• Nadir hüquq, tibb və texnika terminləri bəzən türkcə, rusca və ya uydurma formada gəlir.
• Adlar, tarixlər və rəqəmlər ən çox səslə yazanda təhrif olunur.
• Ərəb əlifbası ilə yazılmış azərbaycanca mətnləri (İran azərbaycanlıları bu əlifbadan istifadə edir) latın qrafikasındakı mətnlərdən xeyli zəif anlayır.