Süni intellekt nədir, necə işləyir və ondan necə istifadə etmək olar?

Süni intellekt nədir: sadə dillə

AI ingiliscə artificial intelligence, yəni süni intellekt deməkdir: nitqi başa düşmək, tərcümə etmək, suala cavab vermək kimi, adətən insan düşüncəsi tələb edən işləri görən kompüter sistemləri. Bugünkü AI-ın böyük hissəsi maşın öyrənməsi ilə qurulur. Proqramçı hər qaydanı əl ilə yazmır: sistem çoxlu nümunəni öyrənir və təxminləri onlara uyğun gələnə qədər özünü tənzimləyir. Məsələn, spam filtri insanların “spam” kimi işarələdiyi milyonlarla məktubdan öyrənir.

Generativ süni intellekt yeni bir şey yaradır: mətn, şəkil, musiqi, kod. Çatbotlar və şəkil generatorları bu qrupa aiddir. Onlar dünyanı insan kimi dərk etmir və niyyətləri yoxdur: hər biri yalnız nəyə öyrədilibsə, onu yaxşı bacarır.

Neyron şəbəkə və böyük dil modeli: çatbot cavabı necə yazır

Neyron şəbəkə qatlar şəklində düzülmüş, bir-birinə bağlı çoxlu sadə elementdən ibarətdir; ideya kobud şəkildə beyindəki neyronlardan ilhamlanıb. Hər bağlantının bir çəkisi var. Təlim zamanı şəbəkə təxmin edir, onu düzgün cavabla müqayisə edir və çəkiləri azacıq dəyişir. Bu, saysız-hesabsız nümunədə təkrarlananda əl yazısını oxumaq kimi bacarığa çevrilir.

Böyük dil modeli (ingiliscə LLM) nəhəng həcmdə mətn üzərində öyrədilmiş və növbəti tokeni, yəni qısa söz boyda mətn parçasını təxmin edən neyron şəbəkədir. Sonra o, nümunələr və insan rəyi ilə tapşırığa əməl etməyi öyrənir. Model hazır cavabı haradansa tapıb gətirmir, ən inandırıcı davamı yazır: həm səlis danışmasının, həm də səhv etməsinin səbəbi budur. Sən mesaj göndərəndə:

1. Mesajın və söhbətdəki əvvəlki mesajlar tokenlərə bölünür.
2. Model hansı növbəti tokenin daha uyğun olduğunu hesablayır, onu əlavə edir və cavab bitənə qədər bunu təkrarlayır.
3. Bəzi xidmətlər əvvəlcə internetdə axtarır və tapdığı səhifələri modelə verir; belə cavab mənbə göstərə bilir.

Süni intellekt niyə səhv edir və cavabı necə yoxlamaq olar

Çatbot düzgün səslənəni yazdığı üçün səlis, inamlı, amma səhv cavab verə bilər. Buna “halüsinasiya” deyilir: uydurma sitat, mövcud olmayan kitab, yanlış tarix, işləməyən link. Başqa səbəblər də var: bilik sərhədi (internetdə axtarmırsa, son hadisələrdən xəbəri olmur), sualı və ya şəkli səhv oxumaq, uzun hesablamalarda xəta, bir də Azərbaycan məktəb qaydaları kimi yerli mövzular, çünki təlim məlumatlarında onlara az rast gəlinir.

Bəs AI-ın cavabına güvənmək olarmı? Onu çox oxumuş, amma arada uyduran köməkçinin qaralaması kimi qəbul et. Süni intellektdən köçürmək üçün yox, öyrənmək üçün istifadə et: izah edə bilmədiyin cavab sənə heç nə qazandırmır. Necə yoxlamalı:

• Mənbəni aç və orada həqiqətən bunun yazıldığına bax.
• Riyaziyyatda cavabı şərtdə yerinə qoy, vahidləri yoxla.
• Tarixləri, qanunları və imtahan qaydalarını dərslik və ya rəsmi saytla tutuşdur.
• Sağlamlıq, hüquq və pul məsələlərində AI ilə sualları hazırla, qərarı mütəxəssislə ver.

Prompt nədir və yaxşı prompt necə yazılır

Prompt süni intellektə verdiyin tapşırıq, yəni sorğudur. Model yalnız ona dediyini bilir, ona görə qeyri-müəyyən prompt ümumi cavab gətirir. “Səfəvilər haqqında yaz” sorğusunu bununla müqayisə et: “8-ci sinifdə oxuyuram, sabah tarixdən summativ yazırıq. Səfəvilər dövlətinin yaranmasını beş qısa bənddə sadə dillə izah et, əsas tarixləri ayrıca yaz, sonda özümü yoxlamaq üçün üç sual ver. Cavabları mən yazana qədər göstərmə.”

OrujovAI promptu ə, ş, ç hərfləri olmadan yazsan da başa düşür. Yaxşı prompt beş şeyi deyir:

1. Kontekst: kimsən, səviyyən nədir, cavab nə üçün lazımdır.
2. Tapşırıq: bir aydın iş, məsələn, izah et, müqayisə et, xülasə çıxar, yoxla.
3. Format: cədvəl, beş bənd, 100 söz, azərbaycanca və ya rusca.
4. Məhdudiyyət: məsələn, “həll etmə, sadəcə ipucu ver”.
5. Davam: “daha qısa”, “2-ci addımı yenidən izah et”, “daha çətin nümunə ver”.

AI agent və avtomatlaşdırma nədir

Çatbot hər mesaja cavab verib səni gözləyir. AI agentə isə məqsəd verilir: o, işi addımlara bölür, internet axtarışı, fayllar və ya kalkulyator kimi alətlərdən istifadə edir, nəticəni yoxlayır və iş bitənə qədər davam edir. Avtomatlaşdırma isə hər dəfə eyni qaydada işləyən sabit addımlar ardıcıllığıdır və çox vaxt “yeni məktub gələndə” kimi bir hadisə ilə özü işə düşür.

Sadə nümunə: “Bakıdakı üç yay proqramlaşdırma kursunu müqayisə et.” Agent hər kursun qiymətini və tarixlərini tapır, cədvəl qurur və linklərlə qısa tövsiyə yazır; faktları yoxlamaq və qərar vermək səndədir. Şirkətlər də agentlərdən məktublar və müştəri sualları üçün istifadə edir, amma göndərmə, ödəniş və silmə kimi addımları insan təsdiqləməlidir, çünki zəncirin əvvəlindəki kiçik səhv sonda böyüyür.

OrujovAI çatında bir neçə hissədən ibarət böyük tapşırıq agent tapşırığına çevrilə bilər: çat bir neçə addım planlayır (məsələn, axtar, müqayisə et, sənəd hazırla) və hər birini canlı izləyicidə göstərərək icra edir. Təkrar istifadə olunan çoxaddımlı iş axınları Plus planına daxildir; ödənişli planlar hələ satışda deyil.

Süni intellekt təhlükəlidirmi: nəyi paylaşmaq olar, nəyi yox

Süni intellektdən istifadə özü-özlüyündə təhlükəli deyil; real risklər yanlış məlumat, şəxsi məlumatların sızması, saxta səs və şəkillərlə fırıldaqçılıq və insanlar əvəzinə çatbota bel bağlamaqdır. Şagird yaş qaydasını yoxlamalı (OrujovAI 13 yaşdan kiçiklər üçün nəzərdə tutulmayıb), məktəb qaydalarına əməl etməli və narahat olduğu şeyi valideyn və ya müəllimlə bölüşməlidir. “Qohum” zəng edib təcili pul istəsə, tanıdığın nömrəyə özün geri zəng et.

Hesabına daxil olanda OrujovAI söhbətlərini hesabında saxlayır, qonaq kimi isə onlar yalnız brauzerdə qalır. Ayarlar → Məlumat və məxfilik bölməsində söhbətlərini silə, AI-ın nəyi yadda saxladığını idarə edə, məlumatlarını ixrac edə və ya hesabını silə bilərsən. OrujovAI məlumatlarını satmır və modelləri söhbətlərin üzərində öyrətmir. Bunları heç vaxt paylaşma:

• parollar, SMS kodları və kart nömrələri;
• FİN kodun və ya şəxsiyyət vəsiqənin şəkli;
• tam adınla və məktəbinlə birlikdə ünvanın və ya telefon nömrən;
• başqalarının icazəsi olmadan onların şəkilləri və şəxsi məlumatları.