İngilis və rus dilindən azərbaycancaya və əksinə: süni intellektlə düzgün tərcümə

Sözbəsöz yox, təbii tərcümə necə alınır

Yöndəmsiz tərcümələrin çoxu zəif alətdən yox, kontekst çatışmazlığından yaranır. Ona görə süni intellektə peşəkar tərcüməçinin soruşacağı şeyləri yaz: mətni kim oxuyacaq, harada istifadə olunacaq, necə səslənməlidir.

Bir incəlik xüsusilə vacibdir: ingilis dilində yalnız bir “you” var, Azərbaycan dilində isə “sən” və “siz”, rus dilində “ты” və “вы”. İngiliscədən tərcümə edəndə hansını istədiyini yaz, yoxsa müəllimə yazılan məktub dosta mesaj kimi çıxa bilər. Ruscadan tərcümədə bu fərq adətən öz-özünə keçir.

OrujovAI-də bunu çatda edirsən: istəyini azərbaycanca, rusca və ya ingiliscə yaz, mətni əlavə et; ə, ş, ç olmadan yazsan da başa düşür. Hər cavabın altında “Tərcümə et” düyməsi də var: cavabı interfeysin dilinə çevirir, ikinci toxunuş orijinalı qaytarır. Pulsuz plan kart tələb etmir və hər 3 saatda 20 mesaj verir.

1. Mətni bütöv yapışdır, tək-tək söz yox: süni intellekt məhz konteksti tərcümə edir.
2. İstiqaməti və oxucunu göstər, məsələn: “Universitetin tədris hissəsinə rəsmi məktub kimi azərbaycancaya tərcümə et, ‘siz’ müraciəti ilə.”
3. Adları, rəqəmləri və tarixləri olduğu kimi saxlamağı, əmin olmadığı sözləri isə qeyd etməyi xahiş et.

Süni intellekt, yoxsa adi onlayn tərcüməçi?

Klassik onlayn tərcüməçilər sürətli və pulsuzdur: mətnin ümumi mənasını tutmaq, bir sözü yoxlamaq, menyu oxumaq üçün kifayətdir. Amma onlar yalnız verilən mətni çevirir, oxucunu tanımır və səndən heç nə soruşa bilmir, ona görə ton və kontekst tez-tez itir.

Süni intellekt çatı isə mətni sənin göstərişlərinlə birlikdə oxuyur, terminləri eyni saxlayır, rəsmi və qeyri-rəsmi variant hazırlaya bilir. Fərq idiomlarda aydın görünür: “Əl əli yuyar, əl də üzü” atalar sözünü sözbəsöz ingiliscəyə çevirsən, söhbət əllərin üz yumasından gedəcək. Halbuki bu, bir-birinə kömək etmək haqqında atalar sözüdür və mənaca ingiliscədəki “one hand washes the other” ifadəsinə yaxındır. Rus dilindəki “рука руку моет” eyni obrazı işlədir, amma adətən mənfi çalarla deyilir, ona görə yaxşı tərcümə sözlərlə yanaşı tonu da seçir.

Türk dili ilə ayrıca diqqət lazımdır: Azərbaycan dilinə o qədər yaxındır ki, tərcümədə azərbaycanca mətnə asanlıqla türkcə sözlər və formalar qarışır. Ona görə “Azərbaycanda yazıldığı kimi təbii azərbaycanca” istə. Süni intellekt də səhvsiz deyil: axıcı yazdığı halda bir cümləni buraxa və ya inkarı yumşalda bilər, ona görə nəticəni hansı alətlə olursa olsun yoxla.

Şəkildəki yazını, sənədi və PDF-i tərcümə etmək

Yazı lövhəsi, dərslik səhifəsi və ya ekran görüntüsü üçün şəkil kifayətdir: düz, yaxşı işıqda çək və kənarlarını kəs ki, yalnız mətn qalsın. Süni intellektdən əvvəlcə orijinal mətni yazmağı, sonra tərcümə etməyi istə ki, səhv oxunan yeri, xüsusən əl yazısında, dərhal görəsən.

Seçilə bilən mətni olan PDF birbaşa oxunur. Skan edilmiş PDF isə əslində səhifələrin şəklidir, ona görə səhifələrin ekran görüntüsünü şəkil kimi göndər. Word sənədinin mətnini kopyalayıb yapışdıra və ya sənədi əvvəlcə PDF kimi saxlaya bilərsən. Uzun sənədi hissə-hissə, eyni lüğətlə tərcümə et. Hansı xidmət olursa olsun, yükləməzdən əvvəl pasport nömrəsini, bank rekvizitlərini və başqalarının şəxsi məlumatlarını gizlət.

OrujovAI-də çata şəkil əlavə edib tərcümə istə: şəkildəki mətni özü oxuyur. /pdf səhifəsində PDF yükləyib “Bütün sənədi azərbaycancaya tərcümə et” yaza bilərsən: redaktor hər mətn blokunu yerindəcə yenidən yazır, ona görə səhifənin görünüşü əsasən qorunur. Hazır tərcüməni çatdan Word faylı kimi istəyib yükləmək də olar.

Rəsmi, sadə, yoxsa imtahan üslubu: nə lazım olduğunu necə demək

Eyni cümlənin bir neçə düzgün tərcüməsi ola bilər. Hansını istədiyini açıq yaz:

• Rəsmi: “Banka rəsmi məktub üçün ruscaya tərcümə et, «Вы» böyük hərflə.”
• Təbii: “İngiliscəyə elə tərcümə et ki, ingilisdilli biri iş yoldaşına yazırmış kimi səslənsin.”
• Sadə: “Azərbaycancaya tərcümə et və 12 yaşlı uşağın başa düşəcəyi qədər sadələşdir.”
• İmtahana hazırlıq: əvvəlcə özün tərcümə et, sonra süni intellektdən variantını düzəltməyi və hər dəyişikliyi izah etməyi istə. Süni intellektdən öyrənmək üçün istifadə et, köçürmək üçün yox: ev tapşırığıdırsa, müəlliminin qaydalarına əməl et.
• Transliterasiya dili yox, hərfləri dəyişir. Azərbaycan 1991-ci ildə latın qrafikalı əlifbanı qəbul etdi, keçid isə 2001-ci il avqustun 1-də tam başa çatdı, ona görə köhnə kitab və sənədlər çox vaxt kiril əlifbasındadır. “Bu mətni kiril əlifbasından latın əlifbasına çevir” yaz və ya ə, ş, ç olmadan yazılmış mətni düzgün hərflərlə bərpa etdir. Rəsmi sənədlərdə adın pasportdakı yazılışını götür.

Tərcüməni necə yoxlamaq olar

Səhvlərin çoxunu tutmaq üçün hədəf dili mükəmməl bilmək lazım deyil.

1. Geri tərcümə: yeni çatda nəticəni orijinal dilə qaytar və sözləri yox, mənanı müqayisə et. Fərqli qayıdan cümləyə bir daha bax.
2. Qısa lüğət düz: uzun mətndən əvvəl 5–15 əsas termin (fənn adları, vəzifələr, məhsul adları) üçün tərcümə seç və siyahını hər hissə ilə birlikdə göndər.
3. Adları, rəqəmləri, tarixləri, məbləğləri və hər inkarı sətir-sətir orijinalla tutuşdur: azərbaycancada inkar çox vaxt ayrıca söz yox, “-ma/-mə” şəkilçisidir (gəlmədi, yazmayıb).
4. Vacib mətni bir dəfə o dili yaxşı bilən birinə oxut. Geri tərcümə itən mənanı tutur, qeyri-təbii üslubu isə yox.

Nə vaxt yenə də təsdiqli tərcüməçi lazımdır

Doğum və nikah şəhadətnamələri, diplomlar, məhkəmə sənədləri, müqavilələr, səfirliyə, universitetə və ya dövlət qurumuna veriləcək sənədlər adətən təsdiqli tərcümə tələb edir. Azərbaycanda belə tərcümədə tərcüməçinin imzasının həqiqiliyini adətən notarius təsdiqləyir, xaricə gedən sənədə isə apostil də lazım ola bilər: Azərbaycan 2005-ci ildən Apostil haqqında Haaqa Konvensiyasının iştirakçısıdır. Sənədi qəbul edən qurumdan dəqiq nə tələb olunduğunu soruş.

Bu prosesdə də süni intellekt faydalıdır: tərcüməyə pul verməzdən əvvəl sənədi başa düşmək və ya tərcüməçinin yoxlayacağı qaralamanı hazırlamaq üçün. Sadəcə möhürü əvəz etmir; tibbi göstərişlər və hüquqi qərarlar üçün də qayda eynidir.