Referat, sərbəst iş və kurs işi necə yazılır: süni intellekt köməkçi kimi

Referat, sərbəst iş, kurs işi və diplom işi: fərq nədir

Referat bir mövzu üzrə başqalarının yazdıqlarının icmalıdır: mənbələri toplayır, müqayisə edir və ümumiləşdirirsən, öz tədqiqatın adətən tələb olunmur. Sərbəst iş semestr ərzində verilən qısa tapşırıqdır; bir çox universitetlərdə fənn üzrə 100 baldan 10-a qədəri ona düşür.

Kurs işində artıq öz təhlilin olmalıdır: kiçik araşdırma, hesablama və ya konkret nümunənin təhlili, aydın məqsəd və nəticələr. Buraxılış işi və magistr dissertasiyası eyni məntiqin böyük formasıdır: aktuallıq, məqsəd və vəzifələr, tədqiqatın obyekti və predmeti, metodlar, elmi yenilik və komissiya qarşısında müdafiə. Laboratoriya işi və təcrübə hesabatı hazır şablonla yazılır: məqsəd, işin gedişi, nəticələr və yekun.

Həcm, son tarix və mənbə sayı kafedranın metodik göstərişində yazılır. Əvvəlcə onu əldə et: oradakı qayda istənilən ümumi məsləhətdən üstündür.

Mövzunu necə seçmək və daraltmaq olar

Geniş mövzu dağınıq iş deməkdir. “Ekologiya” və ya “süni intellekt” kimi mövzular bütöv kitabxananı doldurar; yaxşı mövzu isə səhifə həcminə sığır və mənbələrini həqiqətən tapmaq olur. Mövzunu bir tədqiqat sualına çevir, sonra süni intellektdən kömək al: mövzunun on dar variantını və hər biri üçün üç mümkün sual istə, son variantı isə elmi rəhbərin təsdiqləsin.

Mövzunu yer, dövr, obyekt və ya baxış bucağı ilə daralt:

• Ekologiya → Abşeron sahillərində Xəzərin çirklənməsi: səbəblər və tədbirlər
• Süni intellekt → Azərbaycan məktəblərində süni intellekt: imkanlar və risklər
• Məhəmməd Füzuli → Füzulinin “Leyli və Məcnun” poemasında eşq mövzusu
• Azərbaycan nefti → Nobel qardaşları və Bakı neft sənayesi

Plan: giriş, əsas hissə, nəticə, ədəbiyyat siyahısı

Demək olar ki, hər elmi işin quruluşu eynidir. Mətnə başlamazdan əvvəl planı başlıqlar və hər birinin altında iki-üç bəndlə qur. Süni intellektdən planı doldurmağı yox, tənqid etməyi istə: “Nə çatışmır, hansı bölmələr təkrarlanır?” Girişi ən sonda yaz: məqsədi və nəticələri bildikdən sonra onu yazmaq daha asandır.

1. Titul vərəqi (universitet, mövzu, adın, elmi rəhbər, il) və mündəricat.
2. Giriş: mövzunun aktuallığı, məqsəd, üç-dörd vəzifə, metodlar və mənbələr. Referat və kurs işində adətən 1–3 səhifə.
3. Əsas hissə: hər biri bir vəzifəyə cavab verən iki-üç fəsil. Hamıya məlum olmayan hər fikrin istinadı olmalıdır.
4. Nəticə: məqsədə və hər vəzifəyə ardıcıl cavab ver, əsas qənaəti ümumiləşdir. Burada yeni fakt verilmir.
5. Ədəbiyyat siyahısı: mətndə istinad etdiyin bütün mənbələr və yalnız onlar, tələb olunan formada.
6. Əlavələr (lazım olsa): cədvəllər, sorğu anketləri, böyük şəkillər.

Real mənbələri tapmaq və düzgün istinad etmək

Süni intellekt ən çox burada yanılır. “Bu mövzuda on mənbə ver” deyəndə o, müəllifi, jurnalı, ili və səhifəsi tam inandırıcı görünən, amma əslində mövcud olmayan mənbələr yarada, ya da real müəllifin adına onun yazmadığı kitabı yaza bilər. Bir uydurma mənbə bütün işə kölgə salır. Qayda sadədir: özün açıb baxmadığın heç bir mənbə siyahıya düşmür.

1. Dərslikdən, mühazirə qeydlərindən və rəhbərinin verdiyi siyahıdan başla.
2. Universitet kitabxanasının və Milli Kitabxananın (ek.anl.az) kataloqunda, elmi bazalarda axtar; rusdilli məqalələr üçün eLIBRARY və CyberLeninka var.
3. Məqalənin DOI-sini doi.org-da yoxla və ya məqaləni jurnalın öz saytında tap.
4. İstinad etdiyin hissəni oxu, səhifəni qeyd et, sitatı dəqiq köçür, ya da fikri öz sözlərinlə ver.
5. Hər mənbəni kafedranın tələb etdiyi formada yaz: metodik göstərişdəki nümunəyə, APA-ya və ya rusdilli bölmələrdə tez-tez istifadə olunan QOST R 7.0.100-2018-ə uyğun.

Tərtibat: şrift ölçüsü, interval və son yoxlama

Universitetinin qaydalarına dəqiq əməl et, çünki onlar fərqlənir. Azərbaycanda geniş yayılmış qayda A4 vərəqdə 14 ölçülü Times New Roman şrifti və 1,5 intervaldır. Məsələn, UNEC-in doktoranturaya iddiaçıların təqdim etdiyi referat üçün tələbləri buna əlavə olaraq soldan 3 sm, sağdan 1 sm, yuxarıdan və aşağıdan 2 sm boşluq və ən azı 20 mənbə istəyir, mətndə istinadı olmayan mənbəni siyahıya salmağa icazə vermir, birbaşa sitatları isə işin 10%-i ilə məhdudlaşdırır. Bir çox rusdilli metodik göstərişin əsaslandığı QOST 7.32-2017 isə ən azı 12 ölçülü şrift, 1,5 interval və soldan 30 mm boşluq tələb edir.

Təhvil verməzdən əvvəl yoxla:

• Başlıqlar mündəricatla üst-üstə düşür, səhifələr nömrələnib.
• Mətndəki hər istinadın siyahıda yeri var, siyahıdakı hər mənbəyə mətndə istinad olunub.
• Rəqəmlər, tarixlər, adlar və sitatlar mənbə ilə tutuşdurulub.
• Hər abzası şifahi izah edə bilirsən; bacarmırsansa, onu yenidən yaz.

Süni intellektdən universitet qaydalarına uyğun, dürüst istifadə

Başlamazdan əvvəl müəllimdən nəyə icazə verildiyini soruş. İdeya axtarmaq, plan qurmaq, çətin mənbəni başa düşmək və öz yazdığına rəy almaq bir şeydir, süni intellektin yazdığı mətni təhvil vermək isə tamam başqa. Onun mətnini və ya uydurma mənbələri öz işin kimi təqdim etmək plagiatdır, bəzi universitetlər isə hər işi plagiat yoxlamasından keçirir. Süni intellektdən öyrənmək üçün istifadə et, köçürmək üçün yox: işi müdafiə etməli olacaqsan. Qaydalar tələb edirsə, ondan nə üçün istifadə etdiyini açıq yaz.

OrujovAI məhz belə köməkçi kimi qurulub. /chat bölməsində Axtarış rejimi canlı veb mənbələrindən cavab verir və açıb yoxlaya biləcəyin nömrəli istinadlar göstərir; çoxlu mənbədən uzun hesabat yazan Dərin Araşdırma Plus planındadır. Çat daha dar mövzular təklif edir, planını tənqid edir və özün yazdığın bölməyə rəy verir; mənbə PDF-i əlavə etsən, onun nədən bəhs etdiyini deyir və xülasəsini çıxarır. Sənəd Studiyası hazır mətni Word və ya PDF faylına çevirir, /pdf bölməsində isə PDF-i tərcümə edə və ya nəyi dəyişəcəyini deyərək redaktə edə bilərsən. OrujovAI azərbaycan, rus və ingilis dillərində işləyir, Pulsuz plan kart tələb etmir. Onun istinadlarını da hər mənbə kimi yoxla.