OrujovAIBiologiya sualları və cavabları: məktəb və DİM səviyyəsi
Hüceyrədən genetikaya, insan orqanizmindən ekologiyaya qədər məktəb və DİM səviyyəsində biologiya suallarına qısa və aydın cavablar. Sonda biologiyanı necə öyrənmək, testlərə və açıq suallara necə hazırlaşmaq, süni intellektdən necə düzgün faydalanmaq barədə məsləhətlər var.
- Biologiyanı sıfırdan necə öyrənmək olar?
- Biologiyadan DİM-ə necə hazırlaşım?
- Biologiya terminlərini necə yadda saxlamaq olar?
- Süni intellekt mənə biologiya öyrədə bilər?
- Hüceyrə nədir?
- Bitki hüceyrəsi heyvan hüceyrəsindən nə ilə fərqlənir?
- Orqanoidlər hansılardır və nə iş görür?
- DNT və RNT nədir?
- DNT ilə RNT arasında fərq nədir?
- Zülallar necə sintez olunur?
- Fermentlər nədir?
- Fotosintez nədir?
- Fotosintezin işıq və qaranlıq mərhələləri nədir?
- Hüceyrədə tənəffüs necə baş verir?
- Mitoz nədir?
- Meyoz nədir?
- Mitoz və meyoz arasında fərq nədir?
- Genetika nədir?
- Mendel qanunları nədir?
- Monohibrid çarpazlaşma məsələsi necə həll olunur?
- Dihibrid çarpazlaşma məsələsi necə həll olunur?
- Genetika məsələləri necə həll olunur?
- Dominant və resessiv əlamət nədir?
- Cinsiyyətlə ilişikli irsiyyət nədir?
- Mutasiya nədir?
- İrsiyyət və dəyişkənlik nədir?
- Təkamül nədir?
- Darvinin təkamül nəzəriyyəsi nədən ibarətdir?
- Təbii seçmə nədir?
- Ekologiya nədir?
- Qida zənciri nədir?
- Ekosistem nədir?
- Biosfer nədir?
- İnsan anatomiyası nəyi öyrənir?
- Həzm sistemi necə işləyir?
- Tənəffüs sistemi necə işləyir?
- Qan dövranı necə baş verir?
- Ürəyin quruluşu necədir?
- Sinir sistemi necə işləyir?
- Endokrin sistem nədir?
- Hormonlar nə iş görür?
- İmmunitet nədir?
- Viruslar bakteriyalardan nə ilə fərqlənir?
- Göbələklər hansı aləmə aiddir?
- Bitkilər necə təsnif olunur?
- Heyvanlar necə təsnif olunur?
- Canlıların aləmləri hansılardır?
- Biologiyadan DİM formatında testləri haradan tapım?
- Biologiyadan açıq suallara necə cavab yazmaq lazımdır?
- Biologiyadakı şəkil və sxemləri necə öyrənmək olar?
- Süni intellekt biologiya sxemini izah edə bilər?
- Biologiyadan olimpiadaya necə hazırlaşmaq olar?
- Tibbə qəbul üçün biologiyanı necə dərindən öyrənmək olar?
- Laboratoriya işində mikroskopla necə işləmək lazımdır?
- Biologiyadan konspekt necə yazılır?
- Biologiyadan tez unutduğum mövzuları necə təkrar edim?
Biologiyanı sıfırdan necə öyrənmək olar?
Hüceyrədən başla, çünki sonrakı mövzuların demək olar ki, hamısı (genetika, maddələr mübadiləsi, orqan sistemləri) onun üzərində qurulur; sonra irsiyyətə, orqanizmə və onun sistemlərinə, ən sonda təkamül və ekologiyaya keç. Məktəb dərsliklərini ardıcıllıqla oxu, hər yeni termini şəkil və ya sxemlə birlikdə öyrən, hər fəsildən sonra kitabı bağlayıb mövzunu öz sözlərinlə ucadan danış. Həftədə bir dəfə uzun oturmaqdansa, hər gün 20–30 dəqiqə oxumaq daha çox nəticə verir.
Bələdçi: məktəb mövzularını süni intellektlə sadə izah →Biologiyadan DİM-ə necə hazırlaşım?
Biologiya IV ixtisas qrupunun blok imtahanında kimya və fizika ilə birlikdə verilir və əmsalı 1,5-dir, yəni ümumi bala ciddi təsir edir. Hazırlığı DİM-in fənn proqramına görə qur: hər mövzunu keçəndən sonra qapalı testlər işlə, cavabı kodlaşdırılan və yazılı verilən açıq tapşırıqları isə ayrıca məşq et, çünki orada variantlardan seçmək yox, cavabı özün yazmaq lazımdır. İmtahan modelində dəyişiklik olub-olmadığını hər il dim.gov.az saytında yoxla.
DİM formatında biologiya testləri →Biologiya terminlərini necə yadda saxlamaq olar?
Terminləri kökləri ilə öyrən: çoxu yunan və latın sözlərindən gəlir, məsələn, “sito” hüceyrə, “foto” işıq, “trof” qidalanma deməkdir və bu köklər onlarla sözü birdən açır (fotosintez, avtotrof, heterotrof). Kartoçkaların bir üzünə termini, o biri üzünə tərifi və kiçik bir şəkil yaz, onları növbəti gün, üç gün sonra və bir həftə sonra təkrarla. OrujovAI çatından istənilən fəsil üzrə belə kartoçkalar istəyib onları elə söhbətin içində çevirə bilərsən.
Çatda kartoçkalar hazırla →Süni intellekt mənə biologiya öyrədə bilər?
Bəli, süni intellekt mövzunu lazım olduğu qədər və müxtəlif yollarla izah edir, əlavə suallarına cavab verir, sadə sxem çəkir və sonda səni yoxlayır. Bəzən detalda səhv edə bilər, ona görə əsas tərifləri və faktları, xüsusən imtahan üçün, dərslikdə bir daha yoxla. OrujovAI-nin Canlı Müəllimi mövzunu slaydlarla, canlı lövhədə səslə izah edir və arada qısa yoxlamalar aparır, “Abituriyent yolu” isə biologiyanı ardıcıl mövzular və yoxlama testləri ilə əhatə edir.
Canlı Müəllimi aç →Hüceyrə nədir?
Hüceyrə canlıların ən kiçik quruluş və funksional vahididir: o, maddələri qəbul edir, enerjidən istifadə edir, böyüyür və çoxalır. Hüceyrə nəzəriyyəsinə görə bütün canlılar hüceyrələrdən ibarətdir və hər hüceyrə başqa bir hüceyrənin bölünməsindən yaranır. Prokariot hüceyrələrdə (bakteriyalarda) formalaşmış nüvə yoxdur, eukariot hüceyrələrdə (bitki, heyvan, göbələk) isə DNT nüvədə yerləşir və membranlı orqanoidlər var.
Bitki hüceyrəsi heyvan hüceyrəsindən nə ilə fərqlənir?
Bitki hüceyrəsinin sellülozadan ibarət möhkəm hüceyrə divarı, fotosintez aparan xloroplastları və adətən bir böyük mərkəzi vakuolu var, ehtiyat qida maddəsi isə nişastadır. Heyvan hüceyrəsində hüceyrə divarı və xloroplast olmur, vakuolları kiçikdir, ehtiyat maddəsi qlikogendir və ali bitkilərin hüceyrələrində olmayan sentriollar var. Hər ikisində nüvə, hüceyrə membranı, sitoplazma, mitoxondri, ribosom, endoplazmatik şəbəkə və Holci kompleksi olur.
Orqanoidlər hansılardır və nə iş görür?
Orqanoidlər hüceyrənin hər biri öz işini görən daimi hissələridir. Nüvə DNT-ni saxlayır və hüceyrəni idarə edir, mitoxondrilər ATF hasil edir, ribosomlar zülal sintez edir, endoplazmatik şəbəkə maddələri sintez edib daşıyır, Holci kompleksi onları toplayıb qablaşdırır, lizosomlar isə lazımsız maddələri parçalayır. Bitki hüceyrəsində bunlardan əlavə fotosintez gedən xloroplastlar və hüceyrə şirəsi ilə dolu böyük vakuol, heyvan hüceyrəsində isə bölünmədə iştirak edən hüceyrə mərkəzi (sentriollar) var.
DNT və RNT nədir?
DNT (dezoksiribonuklein turşusu) və RNT (ribonuklein turşusu) nukleotidlərdən qurulmuş uzun zəncirlərdir, yəni nuklein turşularıdır və irsi informasiyanı saxlayıb həyata keçirirlər. DNT bu informasiyanı əsasən nüvədə ikiqat spiral şəklində saxlayır, onun azotlu əsasları komplementarlıq prinsipi ilə cütləşir: A ilə T, Q ilə S. RNT isə informasiyanı icra edir: i-RNT genin surətini çıxarır, t-RNT amin turşularını daşıyır, r-RNT ribosomun tərkibinə daxil olur.
DNT ilə RNT arasında fərq nədir?
DNT adətən iki zəncirlidir, karbohidratı dezoksiriboza, azotlu əsasları A, T, Q və S-dir; RNT adətən bir zəncirlidir, tərkibində riboza var və timin əvəzinə urasil (U) olur. DNT uzun və davamlı molekuldur, əsasən nüvədə (həmçinin mitoxondri və xloroplastlarda) yerləşir, RNT molekulları isə daha qısadır, həm nüvədə, həm sitoplazmada işləyir və tez parçalanır. Maraqlı istisna da var: bəzi virusların, məsələn, qrip virusunun irsi materialı DNT yox, RNT-dir.
Zülallar necə sintez olunur?
Zülal biosintezi iki mərhələdə gedir. Transkripsiyada nüvədə DNT-nin bir hissəsinin (genin) surəti i-RNT-yə köçürülür; translyasiyada ribosom i-RNT-ni üç-üç nukleotid (bir kodon) oxuyur, t-RNT-lər uyğun amin turşularını gətirir və onlar zəncirə birləşir. Translyasiya AUQ başlanğıc kodonundan başlayır və UAA, UAQ və ya UQA stop-kodonlarından birində bitir, hazır zəncir isə qatlanıb işlək zülala çevrilir.
Fermentlər nədir?
Fermentlər bioloji katalizatorlardır: demək olar ki, hamısı zülaldır və hüceyrədəki kimyəvi reaksiyaları özləri sərf olunmadan sürətləndirir. Hər ferment öz substratına aktiv mərkəzi ilə açarın qıfıla uyduğu kimi uyğun gəlir, ona görə yalnız müəyyən reaksiyanı sürətləndirir. Temperatur və pH onlara güclü təsir edir: tüpürcəkdəki amilaza neytral mühitdə, mədədəki pepsin isə turş mühitdə yaxşı işləyir, yüksək temperatur isə fermentin quruluşunu dağıdır.
Fotosintez nədir?
Fotosintez yaşıl bitkilərin, yosunların və bəzi bakteriyaların işıq enerjisi hesabına karbon qazı və sudan üzvi maddə (qlükoza) yaratması və bu zaman oksigen ayırmasıdır. Bitkilərdə proses xloroplastlarda gedir, işığı yaşıl piqment xlorofil udur. Ümumi tənliyi belədir: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Yerdəki qidanın və atmosfer oksigeninin əsas mənbəyi məhz fotosintezdir.
Fotosintezin işıq və qaranlıq mərhələləri nədir?
İşıq mərhələsi (fazası) xloroplastın tilakoid membranlarında gedir: işığın təsiri ilə su parçalanır (fotoliz), əlavə məhsul kimi oksigen ayrılır, enerji isə ATF-də və reduksiya olunmuş NADF-də toplanır. Qaranlıq mərhələsi (Kalvin dövrü) stromada gedir: həmin ATF və NADF hesabına CO₂ birləşdirilir və qlükoza sintez olunur. “Qaranlıq” sözü yalnız bu mərhələyə işığın birbaşa lazım olmadığını bildirir, canlı bitkidə o gündüz də gedir.
Hüceyrədə tənəffüs necə baş verir?
Hüceyrə tənəffüsü qlükozadakı enerjini azad edib ATF şəklində toplayır. Əvvəlcə sitoplazmada oksigensiz mərhələ, qlikoliz gedir: qlükoza iki molekul piroüzüm turşusuna parçalanır və 2 ATF yaranır; sonra mitoxondridə oksigenli mərhələdə Krebs dövrü və tənəffüs zənciri onu CO₂ və suya qədər parçalayır. Məktəb dərsliklərində bir molekul qlükozadan cəmi 38 ATF yarandığı göstərilir, müasir hesablamalar isə bir qədər az, təxminən 30–32 ATF verir.
Mitoz nədir?
Mitoz bədən (somatik) hüceyrəsinin xromosom sayı və genetik informasiyası ana hüceyrədəki kimi olan iki qız hüceyrəyə bölünməsidir. Ondan əvvəl, interfazada DNT ikiləşir, bölünmənin özü isə dörd fazadan ibarətdir: profaza, metafaza, anafaza və telofaza. Orqanizm mitoz sayəsində böyüyür, köhnələn hüceyrələri yeniləyir, yaraları sağaldır və qeyri-cinsi yolla çoxalır.
Meyoz nədir?
Meyoz xromosom sayını iki dəfə azaldan bölünmədir: bir diploid (2n) hüceyrə ardıcıl iki dəfə bölünür və dörd haploid (n) hüceyrə yaranır. Heyvanlarda bunlar cinsi hüceyrələr (qametlər), bitkilərdə isə sporlardır. Birinci profazada homoloji xromosomlar yaxınlaşır (konyuqasiya) və hissələrini mübadilə edir (krossinqover); bu, xromosomların təsadüfi paylanması ilə birlikdə hər qameti genetik baxımdan təkrarsız edir.
Mitoz və meyoz arasında fərq nədir?
Mitozda bir bölünmə olur və ana hüceyrə ilə eyni olan iki diploid hüceyrə yaranır; meyozda iki ardıcıl bölünmə olur və genetik cəhətdən fərqli dörd haploid hüceyrə əmələ gəlir. Mitoz böyümə və bərpa üçün bədən hüceyrələrində, meyoz isə qamet və ya spor yaratmaq üçün çoxalma orqanlarında gedir. Homoloji xromosomların konyuqasiyası və krossinqover yalnız meyozda olur, ona görə meyoz dəyişkənlik yaradır, mitoz isə genotipi olduğu kimi saxlayır.
Genetika nədir?
Genetika irsiyyət və dəyişkənliyi, yəni əlamətlərin valideynlərdən nəslə necə keçdiyini və nəslin niyə fərqləndiyini öyrənən elmdir. Onun əsas anlayışları gen (müəyyən əlaməti kodlaşdıran DNT hissəsi) və eyni genin müxtəlif formaları olan allellərdir. Bu elmin əsasını XIX əsrin 60-cı illərində Qreqor Mendel noxud üzərində apardığı təcrübələrlə qoyub.
Mendel qanunları nədir?
Birinci qanun (birinci nəsil hibridlərinin eyniliyi): bir əlamətə görə fərqlənən iki təmiz xətt çarpazlaşanda F1-in bütün fərdləri eyni olur və dominant əlaməti daşıyır. İkinci qanun (parçalanma): F2-də əlamətlər fenotipə görə 3:1, genotipə görə 1:2:1 nisbətində parçalanır, çünki hər qamet genin yalnız bir allelini daşıyır. Üçüncü qanun (əlamətlərin müstəqil irsən keçməsi): müxtəlif əlamətlərin genləri bir-birindən asılı olmadan irsən keçir və dihibrid F2-də 9:3:3:1 nisbəti alınır, amma yalnız bu genlər müxtəlif xromosomlarda yerləşirsə.
Monohibrid çarpazlaşma məsələsi necə həll olunur?
Əvvəlcə işarələri yaz (məsələn, A sarı toxum, a yaşıl toxum), sonra valideynlərin genotipini (P), hər birinin verə biləcəyi qametləri və nəsli (F1) Pennet şəbəkəsində göstər. Aa × Aa çarpazlaşmasında hər valideyn A və a qametləri verir, nəticədə 1 AA : 2 Aa : 1 aa, yəni 3 sarı : 1 yaşıl alınır. Sonda sualın nəyi soruşduğuna dəqiq cavab ver, nisbət, faiz və ya ehtimal: məsələn, burada yaşıl toxumlu bitkinin ehtimalı 1/4, yəni 25%-dir.
Dihibrid çarpazlaşma məsələsi necə həll olunur?
AaBb genotipli hər valideyn dörd növ qamet verir (AB, Ab, aB, ab), ona görə Pennet şəbəkəsi 4 × 4 = 16 xanadan ibarət olur və F2-də klassik fenotip nisbəti 9:3:3:1 alınır. Daha tez yol hər geni ayrıca hesablayıb ehtimalları vurmaqdır: hər iki dominant əlaməti daşıyan nəslin ehtimalı 3/4 × 3/4 = 9/16, aabb olanın ehtimalı isə 1/4 × 1/4 = 1/16-dir. Bu üsul yalnız genlər müxtəlif xromosomlarda olanda doğrudur, ilişikli genlər üçün krossinqover məlumatı lazımdır.
Genetika məsələləri necə həll olunur?
Genetika məsələlərinin çoxu eyni beş addımla həll olunur: allellərin işarələrini yaz, valideynlərin genotipini müəyyən et (çox vaxt nəslin nisbətindən: 3:1 hər iki valideynin heteroziqot olduğunu, 1:1 isə heteroziqotun resessiv homoziqotla çarpazlaşdığını göstərir), qametləri yaz, Pennet şəbəkəsini qur və sualın istədiyi nisbəti say. Xüsusi hallara diqqət et: natamam dominantlıqda 1:2:1 alınır, cinsiyyətlə ilişikli əlamətlər X xromosomu üzərində yazılır, qan qruplarında isə üç allel var. Məsələni OrujovAI-nin “Həll et” bölməsinə şəkil kimi göndərib addım-addım həllini ala, sonra oxşar məsələ ilə özünü yoxlaya bilərsən.
Genetika məsələsini addım-addım həll et →Dominant və resessiv əlamət nədir?
Dominant əlamət allelin bir nüsxəsi olduqda belə üzə çıxır (Aa), resessiv əlamət isə yalnız hər iki allel resessiv olanda görünür (aa). Ona görə dominant əlamətli iki valideyndən, hər ikisi heteroziqotdursa, resessiv əlamətli uşaq doğula bilər. Dominant allel böyük, resessiv allel kiçik hərflə yazılır; natamam dominantlıqda isə heteroziqot aralıq əlamət göstərir, məsələn, gecə gözəli bitkisində qırmızı və ağ çiçəkli formaların çarpazlaşmasından çəhrayı çiçəklər alınır.
Cinsiyyətlə ilişikli irsiyyət nədir?
Bu, cinsiyyət xromosomlarında, əsasən X xromosomunda yerləşən genlərin irsən keçməsidir. Kişilərdə (XY) yalnız bir X olduğuna görə oradakı tək resessiv allel də üzə çıxır, ona görə hemofiliya və daltonizm kişilərdə qadınlara nisbətən xeyli tez-tez rast gəlinir. Daşıyıcı qadın (XᴴXʰ) bu alleli orta hesabla oğullarının yarısına ötürür, ata isə öz X xromosomunu yalnız qızlarına verir, oğullarına heç vaxt.
Mutasiya nədir?
Mutasiya irsi materialda qəfil baş verən və nəslə keçə bilən dəyişiklikdir. Gen (nöqtəvi) mutasiyaları bir geni, xromosom mutasiyaları xromosomun quruluşunu, genom mutasiyaları isə xromosomların sayını dəyişir, məsələn, Daun sindromunda 21-ci xromosom artıq olur, bitkilərdə isə poliploidiya baş verir. Mutasiyalar özbaşına da yarana bilər, şüalanma, bəzi kimyəvi maddələr və viruslar (mutagenlər) isə onların ehtimalını artırır; çoxu zərərli və ya neytraldır, bəziləri isə faydalıdır və təkamül üçün material verir.
İrsiyyət və dəyişkənlik nədir?
İrsiyyət canlıların öz əlamətlərini və inkişaf xüsusiyyətlərini nəslə ötürmək qabiliyyətidir, dəyişkənlik isə yeni əlamətlər qazanmaq qabiliyyəti, yəni eyni növün fərdlərinin bir-birindən fərqlənməsidir. Qeyri-irsi (modifikasiya) dəyişkənliyi mühitin təsiri ilə genotipin imkan verdiyi hüdudlarda, yəni reaksiya norması daxilində yaranır, məsələn, günəşdə qaralmaq və ya kasıb torpaqda bitkinin balaca qalması. İrsi dəyişkənlik isə cinsi çoxalmada genlərin yeni birləşmələrindən (kombinativ) və mutasiyalardan (mutasion) yaranır.
Təkamül nədir?
Təkamül canlı aləmin çox nəsillər boyu tədricən, tarixi inkişafıdır və bugünkü növ müxtəlifliyi bu prosesin nəticəsidir. O, ayrı-ayrı fərdlərdə yox, populyasiyalarda gedir: zaman keçdikcə populyasiyada müxtəlif genetik variantların tezliyi dəyişir. Təkamülün sübutları sırasında qazıntı qalıqları, homoloji orqanlar (məsələn, məməlilərin ön ətrafları), rüşeymlərin oxşarlığı və ən inandırıcısı olan DNT müqayisələri var.
Darvinin təkamül nəzəriyyəsi nədən ibarətdir?
Çarlz Darvin nəzəriyyəsini 1859-cu ildə “Növlərin mənşəyi” əsərində irəli sürüb: canlılar dəyişkəndir, bu dəyişikliklərin çoxu irsən keçir və həyatda qala biləcəyindən xeyli çox nəsil doğulur. Nəticədə gedən var olmaq uğrunda mübarizədə faydalı dəyişikliyi olan fərdlər daha çox sağ qalır və çoxalır (təbii seçmə), faydalı əlamətlər toplanır və növlər yavaş-yavaş dəyişərək yeni növlərə ayrılır. Müasir sintetik təkamül nəzəriyyəsi Darvinin fikirlərini genetika ilə birləşdirib və təkamülün vahidi kimi populyasiyanı götürür.
Təbii seçmə nədir?
Təbii seçmə mühitə daha yaxşı uyğunlaşmış fərdlərin sağ qalıb daha çox nəsil verməsi və öz əlamətlərini ona ötürməsidir. Dərsliklərdə onun üç forması göstərilir: hərəkətverici seçmə əlaməti bir istiqamətə dəyişir, stabilləşdirici seçmə sabit mühitdə orta formanı qoruyur, parçalayıcı (dizruptiv) seçmə isə hər iki kənar formaya üstünlük verir. Tanınmış nümunə ağcaqayın pərvanəsidir: sənaye İngiltərəsində ağac gövdələri hisdən qaralanda onun tünd forması yayıldı; bakteriyaların antibiotiklərə davamlılıq qazanması da təbii seçmənin nəticəsidir.
Ekologiya nədir?
Ekologiya canlıların bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqələrini öyrənən elmdir; bu termini 1866-cı ildə Ernst Hekkel təklif edib. O, ekoloji amilləri öyrənir: abiotik (işıq, temperatur, su), biotik (digər canlılar: yırtıcılar, rəqiblər, parazitlər) və antropogen (insan fəaliyyəti). Ekologiyanın səviyyələri tək orqanizmdən populyasiyaya, birliyə, ekosistemə və bütün biosferə qədər uzanır.
Qida zənciri nədir?
Qida zənciri ekosistemdə kimin kimi yediyini, enerji və maddənin necə ötürüldüyünü göstərir: produsentlər (yaşıl bitkilər) → birinci sıra konsumentlər (ot yeyənlər) → ikinci sıra konsumentlər (yırtıcılar), redusentlər isə hər səviyyədə ölü qalıqları parçalayır. Nümunə: ot → çəyirtkə → qurbağa → ilan → qartal. Bir səviyyədən o birinə enerjinin təxminən 10%-i keçir (10% qaydası), ona görə zəncirlər adətən dörd-beş həlqədən uzun olmur.
Ekosistem nədir?
Ekosistem canlılar birliyi ilə onların cansız mühitinin enerji axını və maddələr dövranı ilə bir-birinə bağlı vəhdətidir. O, gölməçə qədər kiçik, meşə və ya okean qədər böyük ola bilər və hər ekosistemdə produsentlər, konsumentlər və redusentlər olur. Dərsliklərdə quru ekosistemi üçün “biogeosenoz” termini də işlənir; ekosistemlər özünütənzimləmə sayəsində kifayət qədər sabitdir, amma meşələrin qırılması və çirklənmə bu tarazlığı poza bilər.
Biosfer nədir?
Biosfer Yerin canlılar yaşayan təbəqəsidir: atmosferin aşağı hissəsini, bütün hidrosferi və litosferin üst hissəsini əhatə edir. Biosfer haqqında təlimi Vladimir Vernadski yaradıb, o göstərib ki, canlı maddə planeti dəyişir: havadakı oksigen, torpaq və bir çox süxurlar canlıların iştirakı ilə əmələ gəlib. Biosfer karbon, azot və su kimi maddələrin qlobal dövranları ilə bir-birinə bağlanan və Yerdəki bütün ekosistemləri əhatə edən sistemdir.
İnsan anatomiyası nəyi öyrənir?
İnsan anatomiyası insan bədəninin quruluşunu, yəni orqanları, toxumaları və onların sistemlərə necə birləşdiyini öyrənir. O, orqanların necə işlədiyini öyrənən fiziologiya və sağlamlığın qorunmasından bəhs edən gigiyena ilə birlikdə keçilir. Məktəb kursunda əsas sistemlər bunlardır: dayaq-hərəkət, həzm, tənəffüs, qan dövranı, ifrazat, sinir, endokrin, çoxalma sistemləri və dəri.
Həzm sistemi necə işləyir?
Həzm qidanı orqanizmin sora biləcəyi kiçik molekullara parçalayır: zülalları amin turşularına, karbohidratları qlükozaya, yağları qliserin və yağ turşularına. Proses ağızda çeynəmə və tüpürcəklə başlayır, tüpürcəkdəki amilaza nişastanı parçalamağa başlayır; mədədə xlorid turşusu və pepsin zülalları həzm etməyə başlayır, nazik bağırsaqda isə qaraciyərin ödü yağları emulsiyaya çevirir, mədəaltı vəzinin şirəsi həzmi tamamlayır. Qida maddələri nazik bağırsağın xovları vasitəsilə sorulur, yoğun bağırsaq isə suyu sorur və nəcisi formalaşdırır.
Tənəffüs sistemi necə işləyir?
Hava burun boşluğundan (burada isinir, nəmlənir və təmizlənir), qırtlaqdan, nəfəs borusundan və bronxlardan keçərək ağciyərlərə, oradakı kiçik hava qovuqcuqlarına, alveollara çatır. Alveollarda oksigen diffuziya yolu ilə kapilyarlardakı qana keçir, karbon qazı isə qandan çıxıb nəfəsvermə ilə xaric olur. Nəfəsalma diafraqma və xarici qabırğaarası əzələlər yığılıb döş qəfəsini genişləndirəndə baş verir, tənəffüsü isə uzunsov beyindəki tənəffüs mərkəzi idarə edir.
Qan dövranı necə baş verir?
Qan iki dairə üzrə hərəkət edir. Böyük qan dövranında oksigenlə zəngin qan sol mədəcikdən aorta ilə bütün orqanlara gedir və oksigeni azalmış halda yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcığa qayıdır; kiçik qan dövranında sağ mədəcik qanı ağciyər arteriyası ilə ağciyərlərə vurur, oksigenlə zənginləşmiş qan isə ağciyər venaları ilə sol qulaqcığa qayıdır. İmtahandakı tələyə diqqət et: arteriya qanı ürəkdən aparan damardır, ona görə ağciyər arteriyasında venoz qan axır.
Ürəyin quruluşu necədir?
İnsan ürəyi dördkameralı əzələvi orqandır: yuxarıda iki qulaqcıq, aşağıda iki mədəcik var, qanı bütün bədənə vurduğu üçün sol mədəciyin divarı ən qalındır. Qapaqlar qanın bir istiqamətdə axmasını təmin edir: qulaqcıqlarla mədəciklər arasında solda ikitaylı, sağda üçtaylı qapaq, aorta və ağciyər arteriyasının çıxışında isə aypara qapaqlar yerləşir. Ürək ürəkətrafı kisədə (perikardda) yerləşir və avtomatik yığılır; dərsliklərdə dəqiqədə təxminən 75 döyüntü olanda bir ürək tsiklinin 0,8 saniyə çəkdiyi göstərilir.
Sinir sistemi necə işləyir?
Sinir sistemi mərkəzi (baş və onurğa beyni) və onu bədənlə əlaqələndirən periferik (sinirlər və sinir düyünləri) hissələrdən ibarətdir. Onun hüceyrələri, neyronlar, elektrik impulsunu aksonları boyunca ötürür, siqnalı növbəti hüceyrəyə isə sinapslarda kimyəvi maddələr (mediatorlar) vasitəsilə verir. Sinir sisteminin əsas iş üsulu refleksdir: reseptor qıcığı qəbul edir, hissi neyron onu mərkəzə aparır, hərəki neyron isə cavabı əzələyə və ya vəziyə çatdırır; bu yol refleks qövsü adlanır.
Endokrin sistem nədir?
Endokrin sistem hormonlarını axacaqsız, birbaşa qana ifraz edən daxili sekresiya vəzilərindən ibarətdir. Əsas vəziləri hipofiz, qalxanabənzər vəzi, böyrəküstü vəzilər, mədəaltı vəzi (adacıqları insulin və qlükaqon hasil edən qarışıq sekresiya vəzisi), cinsiyyət vəziləri və epifizdir, hipotalamus isə sinir və endokrin sistemləri bir-birinə bağlayır. Sinir sistemi ilə birlikdə o, böyüməni, maddələr mübadiləsini, inkişafı və çoxalmanı tənzimləyir.
Hormonlar nə iş görür?
Hormonlar qanla daşınan və çox az miqdarda belə müəyyən hədəf hüceyrələrin işini dəyişən kimyəvi siqnallardır. Məsələn, insulin qanda şəkəri azaldır, qlükaqon isə artırır, adrenalin orqanizmi stresə hazırlayır, tərkibində yod olan tiroksin maddələr mübadiləsini sürətləndirir, boy hormonu isə böyüməni idarə edir. Hormonun çatışmazlığı və ya artıqlığı xəstəliyə səbəb olur: insulin çatışmazlığı şəkərli diabetə, uşaqlıqda boy hormonunun artıqlığı nəhəngliyə gətirir, yod çatışmazlığında isə ur (zob) yarana bilər.
İmmunitet nədir?
İmmunitet orqanizmin xəstəlik törədicilərindən və yad maddələrdən (antigenlərdən) qorunma qabiliyyətidir. Qeyri-spesifik müdafiəyə dəri, selikli qişalar və mikrobları udan faqositlər aiddir (faqositozu İlya Meçnikov kəşf edib); spesifik immuniteti limfositlər təmin edir: B-limfositlər anticisimlər hasil edir, T-limfositlər yoluxmuş hüceyrələri məhv edir və immun cavabı idarə edir. Peyvənd yaddaş hüceyrələri yaradaraq süni aktiv immunitet formalaşdırır, müalicəvi zərdab isə hazır anticisimlər verir, bu da passiv immunitetdir.
Viruslar bakteriyalardan nə ilə fərqlənir?
Bakteriyalar canlı prokariot hüceyrələrdir: hüceyrə divarı, sitoplazması, ribosomları və nüvəsiz DNT-si var, bölünərək özləri çoxalırlar. Viruslar isə ümumiyyətlə hüceyrə deyil: zülal örtük içində nuklein turşusundan (DNT və ya RNT) ibarətdir və yalnız sahib hüceyrənin içində çoxala bilir. Viruslar həm də çox kiçikdir, əksəriyyəti yalnız elektron mikroskopla görünür; antibiotiklər isə bakteriyalara təsir edir, viruslara yox.
Göbələklər hansı aləmə aiddir?
Göbələklər nə bitkilərə, nə də heyvanlara aid olan ayrıca aləm təşkil edir. Bitkilər kimi hərəkətsizdirlər, ömür boyu böyüyürlər və hüceyrə divarları var, heyvanlar kimi isə heterotrofdurlar, hüceyrə divarlarında xitin olur və ehtiyat maddəsi nişasta yox, qlikogendir. Bədənləri nazik saplardan (hiflərdən) ibarət mitselidir, əsasən sporlarla çoxalırlar; maya, kif və papaqlı göbələklərin hamısı bu aləmə aiddir.
Bitkilər necə təsnif olunur?
Bitkilər sistematik vahidlər üzrə qruplaşdırılır: aləm, şöbə, sinif, sıra, fəsilə, cins və növ, hər növə isə iki sözdən ibarət latın adı verilir. Məktəb kursunda əsas qruplar bunlardır: bir çox dərslikdə ibtidai bitki sayılan yosunlar, mamırlar, sporlu qıjıkimilər (qıjılar, qatırquyruqlar, plaunlar), şam və küknar kimi çılpaqtoxumlular və çiçəkli, yəni örtülütoxumlu bitkilər. Örtülütoxumlular ləpələrin sayına, yarpaq damarlanmasına və kök sisteminə görə birləpəlilərə (buğda, zanbaq) və ikiləpəlilərə (qızılgül, lobya) bölünür.
Heyvanlar necə təsnif olunur?
Heyvanlar aləm, tip, sinif, dəstə, fəsilə, cins və növ üzrə təsnif olunur; bunun əsasında bədənin quruluşu, inkişafı və bu gün həm də DNT oxşarlığı durur. Məktəb kursunda onlar əvvəlcə onurğasızlara (süngərlər, bağırsaqboşluqlular, yastı, girdə və həlqəvi qurdlar, molyusklar, buğumayaqlılar, iynədərililər) və xordalılara ayrılır. Xordalıların çoxu onurğalılardır və balıqlar (qığırdaqlı və sümüklü), suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar və məməlilər siniflərinə bölünür.
Canlıların aləmləri hansılardır?
Məktəb kurslarında adətən dörd-beş aləm göstərilir: bakteriyalar, göbələklər, bitkilər, heyvanlar və bir çox dərslikdə protistlər (amöb, evqlena kimi birhüceyrəli eukariotlar). Viruslar heç bir aləmə daxil edilmir, çünki hüceyrə deyil, həyatın hüceyrəsiz forması sayılır. Müasir elm bütün canlıları həm də üç domenə bölür (bakteriyalar, arxeylər və eukariotlar), ona görə imtahan üçün öz dərsliyindəki sistemə əsaslan.
Biologiyadan DİM formatında testləri haradan tapım?
Əsas mənbə DİM-in özüdür: fənn proqramını və imtahanlardan sonra istifadə olunmuş tapşırıqları dim.gov.az saytında dərc edir, biologiya üzrə test topluları da buraxır. İnternetdəki test saytları çox məşq etmək üçün yararlıdır, amma keyfiyyətləri fərqlidir, ona görə şübhəli cavabı dərsliyə baxaraq dəqiqləşdir. OrujovAI-nin imtahan məşqi biologiyadan üç səviyyədə, hər sualın izahı ilə qısa DİM formatında testlər qurur; oradakı suallar cavab variantlıdır, ona görə kodlaşdırılan və yazılı tapşırıqları DİM-in materialları ilə məşq et.
DİM formatında sınaq testləri →Biologiyadan açıq suallara necə cavab yazmaq lazımdır?
DİM qəbul imtahanında biologiyanın yazılı tapşırıqları situasiya əsasında qurulur, ona görə əvvəlcə situasiyanı diqqətlə oxu, nəyin soruşulduğunu dəqiq tap və yalnız ona cavab ver. Cavabı düzgün bioloji terminlərlə, qısa və tam cümlələrlə yaz; proses və ya genetika məsələsidirsə, təkcə son nəticəni yox, addımları da göstər (genotiplər, qametlər, nisbət). DİM-in dərc etdiyi yazılı tapşırıqlarla məşq et və qiymətləndirmə meyarlarını dim.gov.az-da yoxla, çünki bal cavabın konkret elementlərinə verilir.
Biologiyadakı şəkil və sxemləri necə öyrənmək olar?
Sxemə sadəcə baxma: onu yaddaşdan yenidən çək, hissələrinin adını yaz, sonra dərsliklə müqayisə edib buraxdıqlarını düzəlt. Prosesləri (fotosintez, zülal sintezi, qan dövranı) hər addımda nəyin daxil olub nəyin çıxdığını göstərən oxlu blok-sxem kimi öyrən. Dərslikdəki şəklin yazılarını örtüb hissələri ucadan adlandırmaq imtahandan əvvəl gündəlik özünüyoxlama üçün tez və faydalı üsuldur.
Süni intellekt biologiya sxemini izah edə bilər?
Bəli: dərslikdəki sxemin şəklini çək və süni intellektdən hər hissəni adlandırmağı, nə iş gördüyünü və hissələrin bir-biri ilə necə bağlandığını izah etməyi istə. “Bu qapaq bağlanmasa nə olar?” kimi əlavə suallar şəkli anlayışa çevirir. Bulanıq şəkli və ya qeyri-adi yazını səhv oxuya bilər, ona görə izahı dərslikdəki şəklin altındakı mətnlə tutuşdur. OrujovAI çatında şəkli yükləyib prosesin sadələşdirilmiş sxemini çəkməyi də istəyə bilərsən.
Sxemi çatda izah etdir →Biologiyadan olimpiadaya necə hazırlaşmaq olar?
Olimpiada biologiyası məktəb dərsliyindən xeyli genişdir, ona görə universitet səviyyəli ümumi biologiya kitabı əlavə et, bitki və heyvan anatomiyasını, genetikanı və biokimyanı dərindən öyrən, keçmiş olimpiadaların tapşırıqlarını vaxtla işlə. Praktik bacarıqlar da vacibdir: mikroskopla iş, preparat hazırlamaq və məlumatların təhlili, məsələn, Beynəlxalq Biologiya Olimpiadasının (IBO) praktik turlarında yoxlanılır. Azərbaycanda respublika fənn olimpiadasının mərhələləri, tarixləri və qaydaları üçün Elm və Təhsil Nazirliyinin rəsmi elanlarını izlə.
Tibbə qəbul üçün biologiyanı necə dərindən öyrənmək olar?
Tibb ixtisasları IV qrupdadır və bu qrupda çəkisi ən çox olan fənlər biologiya ilə kimyadır, ona görə onları ayrı-ayrılıqda yox, bir-birinə bağlayaraq öyrən. Siyahıları əzbərləmək əvəzinə mexanizmləri başa düş: ürək, böyrəklər və hormonlar necə işləyir, genlərlə zülallar necə bağlıdır, biologiya kimya ilə harada kəsişir (fermentlər, maddələr mübadiləsi). Tibb ixtisaslarının keçid balları hər il dəyişir, ona görə köhnə rəqəmlərə yox, dim.gov.az-dakı son məlumatlara bax.
Bələdçi: DİM qəbul imtahanına hazırlıq →Laboratoriya işində mikroskopla necə işləmək lazımdır?
Mikroskopu iki əllə daşı, ən kiçik böyütməli obyektivi qoy, preparatı əşya stolçasına yerləşdir və işığı tənzimlə. Əvvəlcə böyük vintlə (makrovintlə) fokusla, sonra kiçik vintlə (mikrovintlə) aydınlaşdır, yalnız bundan sonra daha böyük obyektivə keç və linzanın preparata dəyməməsi üçün ancaq kiçik vintdən istifadə et. Ümumi böyütmə okulyarın və obyektivin böyütmələrinin hasilinə bərabərdir, məsələn, 10 × 40 = 400 dəfə; müvəqqəti preparat (məsələn, soğan qabığından) hazırlayanda hava qabarcığı qalmasın deyə örtük şüşəsini maili endir.
Biologiyadan konspekt necə yazılır?
Konspekti köçürülmüş cümlələrlə yox, öz sözlərinlə yaz: hər mövzuya bir başlıq qoy, əsas terminləri qalın və ya rəngli yaz, hər birinə qısa tərif ver. Biologiya vizual fəndir, ona görə sadə, hissələri yazılmış şəkillər əlavə et, müqayisələri isə cədvələ çevir (mitoz və meyoz, bitki və heyvan hüceyrəsi, arteriya və vena). Hər səhifənin sonunda özünü yoxlamaq üçün üç-dörd sual yaz, beləcə konspekt təkrar üçün alətə çevrilir.
Biologiyadan tez unutduğum mövzuları necə təkrar edim?
Aralıqlı təkrardan istifadə et: mövzunu növbəti gün, sonra üç gün, bir həftə və bir ay sonra təkrarla, hər dəfə yenidən oxumaqla yox, əvvəlcə yadına salmağa çalışıb sonra yoxlamaqla. Səhv etdiyin sualların siyahısını apar və onları köməksiz düzgün həll edənədək təkrar et, bir dərsdə bir neçə mövzunu qarışdır ki, lazımi anlayışı seçməyi də məşq edəsən. OrujovAI-nin Canlı Müəllimində “Abituriyent yolu”nda səhv etdiyin suallar şəxsi səhvlər bankına düşür və müəyyən aralıqlarla yenidən qarşına çıxır.
Səhvlərini Canlı Müəllimdə təkrarla →