OrujovAIBələdçilərENAZRUOrujovAI-ı aç

İnformatika və proqramlaşdırma: məktəb, DİM və yeni başlayanlar üçün

Say sistemləri, informasiya vahidləri, alqoritmlər, məntiq elementləri, Excel, şəbəkələr və verilənlər bazası qısa cavablarla. Python, HTML və digər dillərə sıfırdan başlamaq, kodda səhv tapmaq və süni intellektlə kod yazmaq barədə məsləhətlər də buradadır.

  1. İnformatikadan DİM-ə necə hazırlaşım?
  2. Say sistemləri nədir?
  3. Onluq say sistemindən ikilik say sisteminə necə keçmək olar?
  4. İkilik ədədi onluğa necə çevirmək olar?
  5. Səkkizlik və onaltılıq say sistemləri nədir?
  6. İnformasiyanın ölçü vahidləri hansılardır?
  7. Bit və bayt arasında fərq nədir?
  8. Alqoritm nədir?
  9. Blok-sxem necə çəkilir?
  10. Məntiq elementləri (VƏ, VƏ YA, DEYİL) necə işləyir?
  11. Həqiqilik cədvəli necə qurulur?
  12. Kompüterin əsas qurğuları hansılardır?
  13. Kompüter şəbəkələri nədir?
  14. İnternet necə işləyir?
  15. Verilənlər bazası nədir?
  16. Excel-də əsas düsturlar hansılardır?
  17. Excel-də IF funksiyası necə işlədilir?
  18. Proqramlaşdırmanı sıfırdan necə öyrənmək olar?
  19. Proqramlaşdırmağa hansı dildən başlamaq lazımdır?
  20. Python nədir və nə üçün istifadə olunur?
  21. Python-u Azərbaycan dilində necə öyrənmək olar?
  22. Pascal-da proqram necə yazılır?
  23. C++ öyrənmək çətindir?
  24. HTML nədir?
  25. HTML və CSS ilə sayt necə düzəldilir?
  26. JavaScript nə üçün lazımdır?
  27. SQL nədir və sorğu necə yazılır?
  28. Kod yazan süni intellekt hansıdır?
  29. Süni intellektlə kod yazmaq olar?
  30. Proqramlaşdırmanı AI ilə öyrənmək olar?
  31. Kodumdakı səhvi AI tapa bilər?
  32. Kodum niyə işləmir?
  33. Süni intellekt kodu izah edə bilər?
  34. Süni intellekt yazdığı kodu işə sala bilir?
  35. AI ilə sayt düzəltmək olar?
  36. Süni intellekt oyun düzəldə bilər?
  37. Telegram bot necə yazılır?
  38. Proqramçı olmaq üçün süni intellekt kömək edər?
  39. Süni intellekt proqramçıları əvəz edəcək?
  40. Proqramlaşdırma olimpiadasına necə hazırlaşmaq olar?
  41. İnformatika olimpiadası necə keçirilir?
  42. İnformatika məsələləri necə həll olunur?
  43. İnformatikadan DİM formatında testləri haradan tapım?
  44. İnformatikadan buraxılış imtahanında hansı mövzular düşür?
  45. Git nədir və nə üçün lazımdır?
  46. API nədir və necə işləyir?
  47. Proqramlaşdırmanı pulsuz harada öyrənmək olar?
  48. Proqramlaşdırma üçün riyaziyyat bilmək lazımdır?
  49. Kod yazmaq üçün hansı proqram lazımdır?
  50. Telefonda kod yazmaq olar?
  51. Kompüter elmləri ixtisasına qəbul olmaq üçün nə öyrənmək lazımdır?
  52. Kibertəhlükəsizlik nədir və necə öyrənilir?
  53. Kompüter virusu nədir?
  54. PDF, DOCX, JPG kimi fayl formatları nə deməkdir?
  55. Python-da for və while dövrləri necə işləyir?
  56. Proqramlaşdırmanı öyrənərkən hansı layihələrdən başlamaq olar?

İnformatikadan DİM-ə necə hazırlaşım?

Əvvəlcə dim.gov.az-dan informatika üzrə qəbul imtahanının proqramını yüklə. Proqrama informasiya prosesləri və informasiya təhlükəsizliyi, informasiyanın kodlaşdırılması və ölçülməsi, say sistemləri, modelləşdirmə, kompüterin aparat və proqram təminatı, mətn və cədvəl prosessorları, verilənlər bazası, alqoritmlər, Python-da proqramlaşdırma, kompüter şəbəkələri, internet, HTML və CSS daxildir. Hazırlığı mövzu-mövzu qur: əvvəl nəzəriyyə, sonra həmin mövzudan məsələlər, həftədə bir dəfə isə vaxtla qarışıq test. Proqram V–XI sinif informatika dərslikləri əsasında tərtib olunub, ona görə əsas mənbə də onlardır; imtahanın modeli dəyişə bildiyi üçün DİM-in cari elanlarını izləməyi unutma.

Bələdçi: DİM-ə süni intellektlə hazırlıq →

Say sistemləri nədir?

Say sistemi ədədləri rəqəmlərlə yazmaq və oxumaq qaydasıdır. Mövqesiz sistemlərdə rəqəmin qiyməti yerindən asılı deyil (Roma rəqəmlərində X həmişə 10-dur), mövqeli sistemlərdə isə asılıdır: 333 ədədindəki üç eyni rəqəm yerinə görə 300, 30 və 3 deməkdir. Mövqeli sistemin əsası orada işlədilən rəqəmlərin sayıdır: onluqda 10 rəqəm (0–9), ikilikdə 2 (0 və 1), səkkizlikdə 8, onaltılıqda 16. Kompüter daxilində ikilik sistemdən istifadə edir, çünki onun elementləri iki vəziyyəti, yəni siqnalın olub-olmamasını asanlıqla ayırır.

Onluq say sistemindən ikilik say sisteminə necə keçmək olar?

Ədədi ardıcıl olaraq 2-yə böl, hər dəfə qalığı yaz və qismət 0 olana qədər davam et, sonra qalıqları aşağıdan yuxarıya oxu. Məsələn, 25 üçün: 25 : 2 = 12 (qalıq 1), 12 : 2 = 6 (0), 6 : 2 = 3 (0), 3 : 2 = 1 (1), 1 : 2 = 0 (1), deməli 25₁₀ = 11001₂. Cavabı geri çevirərək yoxla: 16 + 8 + 1 = 25. Kiçik ədədlərdə daha tez yol da var: ədədi 2-nin qüvvətlərinin (16, 8, 4, 2, 1) cəmi kimi yaz, cəmə daxil olan qüvvətin yerinə 1, olmayanın yerinə 0 qoy.

Bələdçi: məktəb mövzularını süni intellektlə sadə izah →

İkilik ədədi onluğa necə çevirmək olar?

Rəqəmləri sağdan sola 0-dan başlayaraq nömrələ, hər rəqəmi 2-nin həmin nömrəyə bərabər qüvvətinə vur və nəticələri topla. Məsələn, 101101₂ = 1×32 + 0×16 + 1×8 + 1×4 + 0×2 + 1×1 = 45. Praktikada yalnız 1 duran mövqelərin qiymətlərini toplamaq kifayətdir: 32 + 8 + 4 + 1. Eyni üsul istənilən say sistemində işləyir, sadəcə 2 əvəzinə həmin sistemin əsası götürülür.

Səkkizlik və onaltılıq say sistemləri nədir?

Səkkizlik sistemdə 0–7 rəqəmləri, onaltılıqda isə 0–9 rəqəmləri və 10-dan 15-ə qədər qiymətlər üçün A, B, C, D, E, F hərfləri işlədilir. Onların rahatlığı ikilik sistemlə birbaşa əlaqədədir: hər səkkizlik rəqəm düz 3 ikilik rəqəmə, hər onaltılıq rəqəm isə 4 ikilik rəqəmə uyğun gəlir. Məsələn, 101101₂ ədədini sağdan üçlüklərə böləndə 101 101 = 55₈, dördlüklərə böləndə 0010 1101 = 2D₁₆ alınır, hər ikisi onluqda 45-dir. Onaltılıq yazı proqramlaşdırmada geniş yayılıb: veb-səhifədə #FF0000 qırmızı rəngin kodudur.

İnformasiyanın ölçü vahidləri hansılardır?

Ən kiçik vahid bitdir, yəni bir ikilik rəqəm (0 və ya 1); 8 bit 1 bayt edir. Məktəb informatikasında hər növbəti vahid əvvəlkindən 1024 dəfə böyükdür: 1 KB = 1024 bayt, 1 MB = 1024 KB, 1 GB = 1024 MB, 1 TB = 1024 GB. Disk istehsalçıları və bəzi standartlar “kilo”nu 1000 kimi götürür, ona görə bəzi əməliyyat sistemləri 1 TB-lıq diski bir qədər az göstərir. Məsələ həll edərkən hansı tərifin nəzərdə tutulduğuna bax, dərsliklərdə adətən 1024 işlədilir.

Bit və bayt arasında fərq nədir?

Bit informasiyanın ən kiçik vahididir və yalnız iki qiymətdən birini alır, 0 və ya 1, bayt isə 8 bitdən ibarətdir və 2⁸ = 256 müxtəlif qiymət saxlaya bilir. Faylların həcmi adətən baytla (KB, MB, GB), internetin sürəti isə bitlə (Mbit/san) göstərilir. Ona görə 100 Mbit/san sürətli internet ən yaxşı halda saniyədə təxminən 12,5 MB yükləyir: 100-ü 8-ə bölmək lazımdır. Qısaltmalarda kiçik “b” bit, böyük “B” isə bayt deməkdir.

Alqoritm nədir?

Alqoritm məsələni həll etmək üçün icraçıya verilən dəqiq və ardıcıl göstərişlər toplusudur: çay dəmləmək qaydası da, iki ədəddən böyüyünü tapan proqram da alqoritmdir. Yaxşı alqoritm ayrı-ayrı addımlardan ibarət olur (diskretlik), hər addımı aydın və birmənalıdır, sonlu sayda addımda nəticə verir və eyni tipli bütün məsələlərə yarayır (kütləvilik). Quruluşuna görə xətti, budaqlanan və dövri alqoritmlər var. Alqoritmi sözlə, blok-sxemlə və ya proqramlaşdırma dilində yazmaq olar.

Blok-sxem necə çəkilir?

Blok-sxemdə hər addım öz fiquru ilə göstərilir və fiqurlar oxlarla birləşdirilir: oval başlanğıc və sonu, paraleloqram verilənlərin daxil və xaric edilməsini, düzbucaqlı hesablama və ya əməli, romb isə şərtin yoxlanmasını bildirir. Rombdan iki çıxış olur, “bəli” və “xeyr”, dövr isə şərtə geri qayıdan oxla göstərilir. Əvvəlcə alqoritmi sözlə addım-addım yaz, sonra hər addımı uyğun fiqura köçür və sonda bir neçə ədədlə sxemi əl ilə “icra edib” yoxla. OrujovAI-dan alqoritmin blok-sxemini istəsən, onu çatın içində diaqram kimi çəkir.

Çatda blok-sxem çəkdir →

Məntiq elementləri (VƏ, VƏ YA, DEYİL) necə işləyir?

Məntiq elementləri girişlərə verilən 0 və 1 siqnallarından bir çıxış siqnalı alan sadə sxemlərdir. VƏ (konyunksiya) elementi yalnız bütün girişlər 1 olanda 1 verir, VƏ YA (dizyunksiya) ən azı bir giriş 1 olanda 1 verir, DEYİL (inversiya) isə siqnalı tərsinə çevirir: 1-i 0-a, 0-ı 1-ə. Gündəlik misal: təyyarəyə bilet VƏ pasport olanda buraxırlar, ödəmək üçün isə nağd pul VƏ YA kartın olması bəs edir. Prosessorun bütün hesablamaları çoxlu sayda belə elementin birləşməsindən qurulur.

Həqiqilik cədvəli necə qurulur?

Əvvəlcə dəyişənləri say: n dəyişən üçün cədvəldə 2ⁿ sətir olur (2 dəyişən 4, 3 dəyişən 8 sətir verir). Sətirlərə 0 və 1-in bütün kombinasiyalarını ikilik sayma ardıcıllığı ilə yaz (00, 01, 10, 11) və ifadəni əməllərin ardıcıllığına görə hissə-hissə hesabla: əvvəl mötərizələr, sonra DEYİL, sonra VƏ, sonra VƏ YA. Hər aralıq nəticə üçün ayrıca sütun aç: məsələn, A VƏ (DEYİL B) üçün əvvəl “DEYİL B” sütununu doldur. Son sütun bütün ifadənin qiymətini göstərir.

Kompüterin əsas qurğuları hansılardır?

Kompüterin mərkəzində prosessor (CPU) durur, proqramların əmrlərini o icra edir. Operativ yaddaş (RAM) işlənən verilənləri müvəqqəti saxlayır və kompüter sönəndə silinir, sərt disk (HDD) və ya SSD isə faylları daimi saxlayır. Bu hissələr sistem (ana) lövhəsində birləşir; klaviatura, siçan, mikrofon və skaner giriş, monitor, printer və səsucaldanlar isə çıxış qurğularıdır. Qidalanma bloku, videokart və portlar da kompüterin vacib hissələrinə aiddir.

Kompüter şəbəkələri nədir?

Kompüter şəbəkəsi məlumat mübadiləsi və resursları (fayl, printer, internet) birgə işlətmək üçün bir-birinə qoşulmuş kompüter və qurğulardır. Əhatəsinə görə lokal (LAN, məsələn, məktəbin kompüter otağı), regional (MAN) və qlobal (WAN) şəbəkələr olur; internet ən böyük qlobal şəbəkədir. Qurğuların birləşmə sxeminə topologiya deyilir: şin, halqa, ulduz və qarışıq; evlərdə adətən ulduz işlədilir, yəni bütün qurğular bir router-ə qoşulur. Simsiz texnologiyalara Wi-Fi və Bluetooth misal ola bilər.

İnternet necə işləyir?

İnternet bir-birinə bağlı çoxlu şəbəkədir və onlar ümumi qaydalarla, TCP/IP protokolları ilə “danışır”. Şəbəkədəki hər qurğunun IP ünvanı var; brauzerə saytın adını yazanda DNS serveri bu adı IP ünvanına çevirir. Məlumat kiçik paketlərə bölünür, router-lər hər paketi uyğun yolla ötürür, qəbul edən tərəfdə isə paketlər yenidən birləşdirilir. Saytlar HTTP və ya onun şifrələnmiş variantı HTTPS ilə açılır, ona görə ünvanda “https” görmək əlaqənin şifrələndiyini bildirir.

Verilənlər bazası nədir?

Verilənlər bazası asan axtarmaq, çeşidləmək və yeniləmək üçün müəyyən qaydada saxlanan məlumatlar toplusudur. Ən geniş yayılmış növ relyasiya bazasıdır: məlumat cədvəllərdə saxlanır, hər sətir bir yazı (məsələn, bir şagird), hər sütun bir sahədir (ad, sinif, bal), cədvəllər isə açar sahələr vasitəsilə bir-birinə bağlanır. Bazanı VBİS, yəni verilənlər bazasının idarəolunması sistemi idarə edir (Microsoft Access, MySQL, PostgreSQL və s.), məlumat isə sorğularla, çox vaxt SQL dilində çıxarılır. Mobil bank tətbiqinin də, elektron jurnalın da arxasında verilənlər bazası dayanır.

Excel-də əsas düsturlar hansılardır?

Excel-də hər düstur bərabərlik işarəsi ilə başlayır, məsələn, =A1+B1. Ən çox işlədilən funksiyalar SUM (cəm), AVERAGE (orta qiymət), MIN və MAX (ən kiçik və ən böyük qiymət), COUNT (ədəd olan xanaların sayı) və IF-dir (şərt); məsələn, =SUM(B2:B10) B2-dən B10-a qədər xanaları toplayır. Düsturu aşağı dartanda xana ünvanları dəyişir (nisbi ünvan), $ işarəsi ünvanı sabitləyir ($A$1 mütləq ünvandır), $A1 kimi qarışıq ünvanda isə yalnız bir hissə sabit qalır. Məktəb dərsliklərində və DİM-in proqramında funksiyaların ingiliscə adları işlədilir, rus dilli Excel-də isə adlar tərcümə olunur (SUM əvəzinə СУММ).

Excel-də IF funksiyası necə işlədilir?

IF şərti yoxlayır və şərt doğrudursa bir nəticəni, yanlışdırsa başqa nəticəni qaytarır: =IF(şərt; doğru olanda; yanlış olanda). Məsələn, =IF(B2>=50; "Keçdi"; "Kəsildi") B2 xanasında 50 və daha çox bal olanda “Keçdi”, az olanda “Kəsildi” yazır. Üç və daha çox variant lazımdırsa (məsələn, “əla”, “yaxşı”, “kafi”), IF-in içinə yenə IF yazılır. Mətn həmişə dırnaq içində yazılır, ayırıcı isə Excel-in regional parametrlərindən asılı olaraq vergül və ya nöqtəli vergül olur.

Proqramlaşdırmanı sıfırdan necə öyrənmək olar?

Bir dil seç (çoxları üçün ən rahat başlanğıc Python-dur) və əsasları ardıcıllıqla keç: dəyişənlər, daxiletmə və çıxış, şərt operatoru, dövrlər, siyahılar, funksiyalar. Hər mövzudan sonra kodu özün yaz və işə sal, çünki proqramlaşdırma video izləməklə yox, səhv edib düzəltməklə öyrənilir. Gündə 30–60 dəqiqəlik müntəzəm məşq həftədə bir dəfəlik uzun oturuşdan daha çox fayda verir. Bir-iki aydan sonra öyrəndiklərini birləşdirən kiçik, amma bitmiş layihəyə keç: məsələn, sinif jurnalındakı balların ortasını hesablayan proqram yaz.

Bələdçi: şagirdlər üçün süni intellekt müəllimi →

Proqramlaşdırmağa hansı dildən başlamaq lazımdır?

Konkret məqsədin hələ yoxdursa, Python-dan başla: sintaksisi sadədir, xəta mesajları anlaşıqlıdır və DİM-in informatika proqramında öyrənilən dil də məhz odur. Sayt düzəltmək istəyirsənsə, HTML və CSS ilə başlayıb JavaScript-ə keç, olimpiadaya hazırlaşırsansa, C++ öyrən. İlk dilin seçimi göründüyü qədər vacib deyil: dəyişən, şərt, dövr və funksiya bütün dillərdə eyni məntiqlə işləyir, ikinci dil isə xeyli asan gəlir.

Python nədir və nə üçün istifadə olunur?

Python sadə və asan oxunan sintaksisi olan, pulsuz, ümumi təyinatlı proqramlaşdırma dilidir. Onunla saytların server hissəsi yazılır, məlumatlar təhlil edilib qrafiklər qurulur, maşın öyrənməsi və süni intellekt modelləri hazırlanır, gündəlik işlər avtomatlaşdırılır (yüzlərlə faylın adını dəyişmək, cədvəl hazırlamaq), Telegram botları və sadə oyunlar düzəldilir. Kitabxanalarının çoxluğu sayəsində demək olar ki, hər iş üçün hazır alət tapılır. Sadəliyinə görə məktəblərdə və universitetlərdə tez-tez ilk dil kimi seçilir.

Python-u Azərbaycan dilində necə öyrənmək olar?

Məktəbin informatika dərsliklərində Python-un əsasları Azərbaycan dilində verilir, DİM-in qəbul proqramındakı Python bölməsi də məhz bu dərsliklərə əsaslanır. Bundan əlavə, YouTube-da və yerli kurslarda Azərbaycan dilində Python dərsləri var. Dilin əmrləri (print, if, for) hər yerdə ingiliscədir, ona görə bu bir neçə sözün mənasını öyrənmək kifayətdir. Anlamadığın sətri OrujovAI-dan Azərbaycan dilində izah etməyi, sonra həmin mövzuda kiçik tapşırıq verməyi istəyə bilərsən.

Python kodunu çatda izah etdir →

Pascal-da proqram necə yazılır?

Pascal proqramı başlıqdan, dəyişənlərin elanı bölməsindən və begin ilə end arasındakı əsas hissədən ibarətdir, sonuncu end-dən sonra nöqtə qoyulur. Ən sadə nümunə: program Salam; begin writeln('Salam, dünya!'); end. İki ədədi toplamaq üçün dəyişənləri var a, b: integer; ilə elan edir, readln(a, b); ilə daxil edir və cəmi writeln(a + b); ilə çap edirsən. Kodu Free Pascal və ya PascalABC.NET kimi pulsuz mühitlərdə işə salmaq olar; nəzərə al ki, DİM-in hazırkı qəbul proqramında proqramlaşdırma dili kimi Python göstərilib.

C++ öyrənmək çətindir?

Python ilə müqayisədə bir qədər çətindir: dəyişənlərin tipini özün yazırsan, kod əvvəlcə kompilyasiya olunur, göstəricilər və yaddaşla iş isə yeni başlayanı çaşdırır. Amma olimpiada məsələləri üçün lazım olan hissə, yəni giriş-çıxış, şərtlər, dövrlər, massivlər və hazır STL konteynerləri bir neçə həftəlik müntəzəm məşqlə mənimsənilir. C++ sürətli işlədiyi üçün olimpiadalarda və oyun mühərriklərində çox istifadə olunur. Ümumiyyətlə proqramlaşdırmamısansa, əsasları əvvəlcə Python-da öyrənib sonra C++-a keçmək daha rahatdır.

HTML nədir?

HTML (HyperText Markup Language) veb-səhifənin quruluşunu təsvir edən nişanlama dilidir: başlığın, mətnin, şəklin, siyahının, cədvəlin və keçidin harada olduğunu göstərir. Bunu teqlərlə edir: <h1>Salam</h1> başlıq, <p>...</p> abzas, <a href="...">...</a> isə keçid yaradır. HTML səhifənin skeletidir, görünüşü CSS, davranışı və interaktivliyi isə JavaScript verir. Dəqiq desək, HTML proqramlaşdırma dili yox, nişanlama dilidir, çünki onda şərt və dövr yoxdur, amma məktəb proqramında o, CSS ilə birlikdə veb-proqramlaşdırma mövzusunda keçilir.

HTML və CSS ilə sayt necə düzəldilir?

Kompüterdə bir qovluq aç, orada index.html faylı yarat və səhifənin quruluşunu yaz: başlıq, mətn, şəkillər, keçidlər. Sonra style.css faylında rəngləri, şriftləri və blokların yerləşməsini təyin et və onu HTML-ə <link rel="stylesheet" href="style.css"> sətri ilə qoş. Faylı brauzerdə aç, hər dəyişiklikdən sonra səhifəni yenilə; hazır saytı GitHub Pages kimi pulsuz xidmətlərdə yerləşdirmək olar. OrujovAI çatda HTML və CSS kodunu yazıb hər sətrini izah edə bilər, Plus planında isə səhifə dərhal canlı önizləmədə açılır.

Çatda sayt kodu yazdır →

JavaScript nə üçün lazımdır?

JavaScript veb-səhifələri canlı edir: düyməyə basanda nəyinsə baş verməsi, formanın yoxlanması, açılan menyular, brauzerdə oyunlar və xəritələr onunla işləyir. O, heç bir quraşdırma olmadan bütün brauzerlərdə işləyir, Node.js sayəsində isə serverlərdə də istifadə olunur. HTML səhifənin quruluşunu, CSS görünüşünü verirsə, JavaScript onun davranışını idarə edir. Veb sahəsində işləmək istəyən üçün demək olar ki, mütləq lazımdır.

SQL nədir və sorğu necə yazılır?

SQL verilənlər bazası ilə işləmək üçün sorğu dilidir: onunla məlumat seçilir, əlavə edilir, dəyişdirilir və silinir. Əsas sorğu SELECT-dir: SELECT ad, bal FROM jurnal WHERE bal >= 80 ORDER BY bal DESC; sorğusu jurnal cədvəlindən balı 80 və daha çox olanların adını və balını böyükdən kiçiyə sıralayıb göstərir. Yeni yazı INSERT INTO, dəyişiklik UPDATE, silmə isə DELETE ilə edilir; UPDATE və ya DELETE-də WHERE-i unutsan, bütün cədvəl dəyişəcək. Məşq üçün SQLite kimi pulsuz və asan quraşdırılan baza rahatdır.

Kod yazan süni intellekt hansıdır?

Bu gün demək olar ki, bütün böyük çatbotlar, məsələn, ChatGPT və OrujovAI kod yazır, izah edir və səhvləri düzəltməyə kömək edir. Bundan başqa, kod redaktorlarına (məsələn, VS Code-a) qoşulan və kodu yazdıqca tamamlayan süni intellekt köməkçiləri də var. Seçərkən bax: kodu izah edirmi, sənin dilində cavab verirmi, kodu özü işə salıb yoxlaya bilirmi. OrujovAI-da kod yazmaq və izah etdirmək pulsuz plana daxildir, kodun çatda işə salınması isə Plus planındadır.

OrujovAI çatını aç →

Süni intellektlə kod yazmaq olar?

Bəli, peşəkar proqramçılar da bunu hər gün edir. Nəticə tapşırığı nə qədər dəqiq yazmağından asılıdır: dili, nə daxil ediləcəyini, nə çıxmalı olduğunu, nümunə verilənləri və məhdudiyyətləri göstər. Alınan kodu mütləq işə sal və müxtəlif hallarda yoxla, çünki süni intellekt düzgün görünən, amma kənar hallarda səhv işləyən kod yaza bilər. Ən əsası, kodun nə etdiyini başa düş: anlamadığın kodu nə düzəltmək, nə də genişləndirmək mümkün olur.

Proqramlaşdırmanı AI ilə öyrənmək olar?

Bəli, əgər ondan hazır cavab maşını kimi yox, müəllim kimi istifadə etsən. Mövzunu sadə dillə izah etməyi, kiçik tapşırıqlar verməyi və yazdığın kodu yoxlayıb səhvi göstərməyi istə, amma düzəlişi özün et. Hər yeni anlayışdan sonra onu öz sözlərinlə izah edib “düz başa düşmüşəmmi?” deyə soruşmaq biliyi möhkəmləndirir. OrujovAI-nin Canlı Müəllimi seçdiyin mövzunu slaydlarla səsli dərs kimi keçir və sonda suallarla yoxlayır.

Canlı Müəllimi aç →

Kodumdakı səhvi AI tapa bilər?

Çox vaxt bəli, xüsusən sintaksis səhvlərini və proqramın xəta mesajı verdiyi problemləri tez tapır. Ən yaxşı nəticə üçün tam kodu, xəta mesajını olduğu kimi və nə gözlədiyini, nə aldığını yaz. Məntiqi səhvləri (kod işləyir, amma nəticə yanlışdır) tapmaq daha çətindir, burada konkret giriş verilənlərini göstərmək çox kömək edir. Kodunu və xəta mətnini OrujovAI çatına yapışdırıb səhvin səbəbini addım-addım izah etməsini istəyə bilərsən.

Kodu çatda yoxlat →

Kodum niyə işləmir?

Əvvəlcə xəta mesajını oxu: son sətir səhvin növünü (SyntaxError, NameError, TypeError və s.), yuxarıdakı sətirlər isə onun harada baş verdiyini göstərir. Yeni başlayanların ən çox etdiyi səhvlər: unudulmuş mötərizə və ya iki nöqtə, Python-da yanlış abzas, dəyişən adında hərf səhvi, input()-un mətn qaytardığını unutmaq (ədəd üçün int(input()) lazımdır) və dövrün bir dəfə artıq və ya əskik işləməsi. Kod xətasız işləyib yanlış nəticə verirsə, aralıq qiymətləri print ilə çap et və yanlışlığın hansı addımda başladığını tap. Proqramı səhvi hələ də təkrarlayan ən kiçik koda qədər sadələşdirmək çox vaxt səhvi özü üzə çıxarır.

Süni intellekt kodu izah edə bilər?

Bəli, bu, süni intellektin ən faydalı işlərindən biridir: kodu sətir-sətir izah edir, hər funksiyanın nə etdiyini deyir və nümunə verilənlərlə necə işlədiyini göstərir. Anlamadığın yerdə “daha sadə izah et” və ya “bu sətir olmasa nə olar?” kimi əlavə suallar ver. Uzun kodda əvvəlcə ümumi məntiqi, sonra ayrı-ayrı hissələri soruşmaq daha aydın olur. İzahı yoxlamaq üçün kodu özün dəyiş və nəticənin gözlədiyin kimi dəyişib-dəyişmədiyinə bax.

Süni intellekt yazdığı kodu işə sala bilir?

Bu, alətdən asılıdır: bir çox çatbot yalnız kod yazır, onu işə salmaq isə sənin üzərinə düşür. OrujovAI-da Python kodu birbaşa brauzerdə işləyir və qrafikləri şəkil kimi göstərir, JavaScript təhlükəsiz qapalı mühitdə icra olunur, tam HTML səhifə isə canlı önizləmədə açılır; kodun bu cür işə salınması Plus planına daxildir. Belə mühitlərdə kodun adətən internetə və kompüterindəki fayllara çıxışı olmur, ona görə böyük layihələri yenə də öz kompüterində yoxlamaq lazımdır.

Planları müqayisə et →

AI ilə sayt düzəltmək olar?

Bəli, sadə saytı, məsələn, vizit kartı, portfolio və ya tədbir səhifəsini süni intellekt bir neçə dəqiqəyə HTML, CSS və JavaScript ilə yazır. Ona saytın məqsədini, bölmələrini, rənglərini və mətnlərini dəqiq təsvir et, dəyişiklikləri isə bir-bir istə. Saytın internetdə açılması üçün onu hostinqdə yerləşdirmək (pulsuz variantlar da var), istəsən, domen də almaq lazımdır. Qeydiyyat, ödəniş və ya verilənlər bazası olan saytda isə kodu təhlükəsizliyi bilən biri mütləq yoxlamalıdır.

Süni intellekt oyun düzəldə bilər?

Kiçik oyunları bəli: “ilan”, tetris tipli oyun, viktorina və ya brauzerdə işləyən sadə platforma oyununu süni intellekt bir neçə addımda HTML və JavaScript ilə yaza bilər. OrujovAI çatında belə kiçik interaktiv oyunu və ya aləti birbaşa yazışmanın içində qurub oynamaq olar. Böyük 3D oyunlar isə Unity, Godot kimi oyun mühərrikləri, qrafika, səs və uzun komanda işi tələb edir, orada süni intellekt yalnız ayrı-ayrı hissələrdə köməkçidir.

Çatda oyun qurdur →

Telegram bot necə yazılır?

Telegram-da @BotFather-ə yaz, /newbot əmri ilə bot yarat və sənə token, yəni botun gizli açarı veriləcək. Sonra Python üçün python-telegram-bot və ya aiogram kimi kitabxananı quraşdır və mesajlara cavab verən qısa kod yaz: məsələn, /start göndərənə salam deyən bot. Bot yalnız kod işlədiyi müddətdə cavab verir, ona görə daimi iş üçün onu serverdə və ya buludda yerləşdirirlər. Tokeni heç kimə göstərmə və kodla birlikdə açıq yerə yükləmə: onu bilən hər kəs botu idarə edə bilər.

Proqramçı olmaq üçün süni intellekt kömək edər?

Bəli, öyrənməni xeyli sürətləndirir: anlamadığını izah edir, kodunu yoxlayır və səviyyənə uyğun tapşırıqlar verir. Amma işə götürənlər əsas biliklərə, problemi müstəqil həll etmək bacarığına və real layihələrə baxır, müsahibədə isə kodu heç bir köməksiz yazmağı xahiş edə bilərlər. Ona görə kodu özün yaz, Git ilə işləməyi mənimsə və GitHub-da bir neçə bitmiş layihə topla. Süni intellekt alətlərindən bacarıqla istifadə etmək isə bu gün özlüyündə proqramçı üçün dəyərli bacarıqdır.

Süni intellekt proqramçıları əvəz edəcək?

Qısa cavab: işi dəyişir, amma peşəni aradan qaldırmır. Süni intellekt sadə və təkrarlanan kodu artıq sürətlə yazır, ona görə işin daha böyük hissəsi tapşırığı düzgün qoymağa, sistemi layihələndirməyə, kodu yoxlamağa və nəticəyə görə məsuliyyət daşımağa keçir. Yalnız şablon kod yazmağı bacaranlar üçün rəqabət sərtləşir, problemi anlayan və süni intellektdən bacarıqla istifadə edən proqramçı isə daha məhsuldar işləyir. Gələcəyi dəqiq proqnozlaşdırmaq olmur, amma əsas biliklər və problem həll etmək bacarığı dəyərini saxlayır.

Proqramlaşdırma olimpiadasına necə hazırlaşmaq olar?

Əvvəlcə bir dili yaxşı mənimsə: olimpiadaçıların çoxu C++ seçir, çünki o sürətlidir və bəzi beynəlxalq olimpiadalarda yeganə icazə verilən dildir, hansı dillərin qəbul olunduğunu isə hər yarışın qaydalarında yoxla. Sonra əsas alqoritmləri öyrən: çeşidləmə, ikili axtarış, prefiks cəmləri, acgöz alqoritmlər, rekursiya, dinamik proqramlaşdırma, qraflar (BFS, DFS) və ədədlər nəzəriyyəsinin əsasları. Codeforces kimi platformalarda müntəzəm məsələ həll et, vaxtlı yarışlarda iştirak et, həll edə bilmədiyin məsələnin izahını oxuyub sonra həlli özün yenidən yaz. Keçmiş olimpiadaların məsələləri hansı səviyyənin gözlənildiyini ən yaxşı göstərir.

İnformatika olimpiadası necə keçirilir?

Azərbaycanda respublika fənn olimpiadası 8–11-ci sinif şagirdləri arasında keçirilir və informatika onun səkkiz fənnindən biridir. Olimpiada iki mərhələdə keçirilir: rayon (şəhər) mərhələsi və yarımfinal ilə final turlarından ibarət respublika mərhələsi. İnformatika olimpiadalarının əsasını adətən alqoritmik məsələlər təşkil edir: həlli proqram kimi yazırsan, onu avtomatik testlər yoxlayır, ona görə həll həm düzgün, həm də vaxt limitinə sığacaq qədər sürətli olmalıdır. Tarixlər, qeydiyyat və qaydalar hər tədris ilində Elm və Təhsil Nazirliyinin saytında (edu.gov.az) elan olunur.

İnformatika məsələləri necə həll olunur?

Əvvəlcə məsələnin tipini müəyyən et: say sistemləri, informasiyanın miqdarı, məntiq, alqoritm və ya kodun icrası, elektron cədvəl, şəbəkə. Hər tipin öz yolu var: məsələn, informasiyanın həcmi üçün N = 2ⁱ (N əlifbadakı simvolların sayı, i bir simvola düşən bit) və I = K × i (K mətndəki simvolların sayı) düsturları işlədilir. Kod və ya alqoritm verilibsə, hər addımda dəyişənlərin qiymətlərini cədvələ yazaraq onu əl ilə icra et, cavabı isə tərsinə hesablama ilə və ya kiçik nümunədə yoxla. Vahidlərə (bit, bayt, KB) xüsusi diqqət et, çünki səhvlərin çoxu məhz orada olur.

Bələdçi: məktəb mövzularını süni intellektlə sadə izah →

İnformatikadan DİM formatında testləri haradan tapım?

Ən etibarlı mənbə DİM-in öz nəşrləridir: informatika proqramının əlavə ədəbiyyat siyahısında “Abituriyent” jurnalının əlavəsi kimi çıxan “İnformatika” vəsaiti və test toplusu, həmçinin qəbul imtahanı modelinə uyğun “20 variant sınaq imtahanı” kitabı göstərilib. OrujovAI-nin /exam bölməsində informatika hələ yoxdur, amma Canlı Müəllimdə istənilən informatika mövzusu üzrə məşq quizi yarada bilərsən. Belə quizlər DİM-in rəsmi materiallarını əvəz etmir, yalnız mövzunu nə qədər bildiyini yoxlamağa kömək edir.

Məşq quizi yarat →

İnformatikadan buraxılış imtahanında hansı mövzular düşür?

İnformatika buraxılış imtahanının fənləri arasında yoxdur: həm 9-cu, həm də 11-ci sinifdə imtahan tədris dili, riyaziyyat və xarici dildən verilir, tədris dili Azərbaycan dili olmayan şagirdlər isə əlavə olaraq dövlət dili kimi Azərbaycan dilindən imtahan verir. İnformatikadan imtahanı qəbulun ikinci mərhələsində I qrupun Rİ altqrupunu seçən abituriyentlər verir. Məktəbdə bu fəndən qiymət dərs ili boyu keçirilən qiymətləndirmələrlə müəyyən olunur. Hər ilin imtahan modeli ilə dim.gov.az-da tanış olmaq olar.

Bələdçi: buraxılış imtahanına hazırlıq →

Git nədir və nə üçün lazımdır?

Git kodun versiyalarını izləyən pulsuz sistemdir: hər dəyişikliyi “commit” kimi yadda saxlayır, ona görə istənilən vaxt köhnə versiyaya qayıtmaq və nəyin, nə vaxt, kim tərəfindən dəyişdirildiyini görmək olar. Budaqlar (branch) yeni funksiyanı əsas kodu pozmadan ayrıca sınamağa imkan verir. GitHub və GitLab kimi xidmətlər Git depolarını internetdə saxlayır və komanda ilə birgə işi asanlaşdırır. Əsas əmrlərdən başla: git init, git add, git commit, git push.

API nədir və necə işləyir?

API (Application Programming Interface) bir proqramın başqa proqrama müraciət etməsi üçün razılaşdırılmış qaydalardır: hansı sorğunu göndərmək və hansı cavabı almaq olar. Məsələn, hava proqnozu tətbiqi hava xidmətinin API-sinə “Bakıda bu günkü hava” sorğusu göndərir və cavabı adətən JSON formatında alır. Bu, restoranda ofisianta bənzəyir: sən mətbəxə girmirsən, sifarişi menyuya görə verirsən və hazır yeməyi alırsan. Bir çox API istifadə üçün açar (API key) tələb edir, onu da parol kimi gizli saxlamaq lazımdır.

Proqramlaşdırmanı pulsuz harada öyrənmək olar?

Keyfiyyətli pulsuz mənbələr çoxdur: freeCodeCamp, Harvardın CS50 kursu, Khan Academy, veb texnologiyaları üçün MDN Web Docs, Python-un rəsmi sənədləri və məktəbin informatika dərslikləri. Rus dilini bilirsənsə, Stepik-də pulsuz Python kursları var, məsələ həll etmək üçün isə Codeforces kimi platformalar pulsuzdur. Ən vacibi bir kursu seçib sona qədər keçmək və öyrəndiyini kiçik layihələrdə tətbiq etməkdir. Süni intellekt çatı da anlamadığın yeri pulsuz izah edə bilər.

Bələdçi: Azərbaycanda pulsuz süni intellekt alətləri →

Proqramlaşdırma üçün riyaziyyat bilmək lazımdır?

Proqramlaşdırmaya başlamaq üçün məktəb riyaziyyatının əsasları, yəni hesab, faiz, sadə tənliklər və məntiqi düşüncə kifayətdir. Veb-sayt və ya adi tətbiq yazmaq üçün mürəkkəb riyaziyyat demək olar ki, lazım olmur. Olimpiada proqramlaşdırması, oyunlarda fizika və qrafika, məlumat təhlili və süni intellekt isə diskret riyaziyyat, xətti cəbr, ehtimal nəzəriyyəsi və statistika tələb edir. Proqramlaşdırma özü də riyazi düşüncəni inkişaf etdirir, ona görə riyaziyyatdan çəkinmək başlamamağa səbəb olmamalıdır.

Kod yazmaq üçün hansı proqram lazımdır?

Kod redaktoru və seçdiyin dili işə salan alət kifayətdir. Python üçün onu python.org-dan quraşdır və redaktor seç: pulsuz VS Code və ya yeni başlayanlar üçün daha sadə Thonny; C++ üçün kompilyator (məsələn, MinGW ilə gələn g++) və ya hazır inkişaf mühiti lazımdır. Veb-səhifələr üçün redaktor və brauzer bəs edir. İlk günlərdə heç nə quraşdırmadan brauzerdə işləyən onlayn redaktorlarda da başlamaq olar.

Telefonda kod yazmaq olar?

Öyrənmək üçün bəli: Android-də Pydroid 3 kimi Python tətbiqləri var, müxtəlif dillər üçün onlayn redaktorlar isə istənilən telefonun brauzerində işləyir. Kiçik tapşırıqlar həll etmək, dövrləri və şərtləri məşq etmək, kod oxumaq üçün telefon tamamilə yarayır. Amma uzun kod, bir neçə faylla iş və real layihələr üçün kompüter, hətta köhnə və zəif olsa belə, xeyli rahatdır.

Kompüter elmləri ixtisasına qəbul olmaq üçün nə öyrənmək lazımdır?

Kompüter elmləri I qrupun Rİ altqrupundadır: blok imtahanında riyaziyyat (1,5 əmsalı ilə), fizika (1,5) və informatika (1) verilir, birinci mərhələ isə 11-ci sinfin buraxılış imtahanıdır. Riyaziyyat və fizika daha çox bal gətirdiyi üçün onlara xüsusi diqqət ayır, informatikanı isə DİM-in proqramı üzrə hazırla. Keçid balları hər il müsabiqənin nəticəsində yenidən formalaşır, ona görə ötən illərin rəqəmlərini yalnız təxmini bələdçi say, rəsmi məlumata isə DİM-in saytında bax. Qəbuldan əvvəl Python-da kiçik proqramlar yazmağı öyrənmək universitetdə də böyük üstünlük verir.

Bələdçi: DİM-ə süni intellektlə hazırlıq →

Kibertəhlükəsizlik nədir və necə öyrənilir?

Kibertəhlükəsizlik kompüterləri, şəbəkələri, proqramları və məlumatları icazəsiz girişdən, oğurluqdan və zərərdən qorumaq sahəsidir. Öyrənməyə əsaslardan başla: kompüter şəbəkələri, əməliyyat sistemləri (xüsusən Linux), bir proqramlaşdırma dili (məsələn, Python) və vebin necə işlədiyi. Sonra picoCTF və TryHackMe kimi qanuni, tədris üçün hazırlanmış platformalarda məşq et. Heç vaxt icazən olmayan sistemə daxil olmağa cəhd etmə: bu, cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər.

Kompüter virusu nədir?

Kompüter virusu özünü başqa fayllara və ya proqramlara yazaraq çoxalan və kompüterə zərər verən proqramdır. Bu gün daha geniş anlayış, ziyanverici proqram (malware) işlədilir: ona şəbəkə ilə yayılan qurdlar, faydalı proqram kimi görünən troyanlar, casus proqramlar və faylları şifrələyib pul tələb edən fidyə proqramları da aiddir. Qorunmaq üçün əməliyyat sistemini və proqramları yenilə, antivirusu aktiv saxla, naməlum mənbələrdən fayl və tətbiq yükləmə, şübhəli linklərə klikləmə. Vacib faylların ehtiyat nüsxəsi ən pis halda da məlumatı xilas edir.

PDF, DOCX, JPG kimi fayl formatları nə deməkdir?

Format faylın içindəki məlumatın necə saxlandığını göstərir və adətən fayl adının sonundakı uzantıdan bilinir. PDF sənədin görünüşünü istənilən cihazda eyni saxlayır və çap etmək, göndərmək üçün əlverişlidir, DOCX Microsoft Word-ün redaktə olunan mətn sənədidir, JPG isə fotoşəkillər üçün sıxılmış formatdır (keyfiyyət bir az itir, amma fayl kiçilir). Oxşar formatlardan PNG şəkli itkisiz və şəffaf fonla saxlayır, XLSX Excel cədvəlidir, MP3 səs, MP4 isə video faylıdır. PDF-i dəyişmək lazım olanda OrujovAI-nin PDF redaktorunda nəyi dəyişmək istədiyini yazmaq kifayətdir.

PDF redaktorunu aç →

Python-da for və while dövrləri necə işləyir?

for dövrü məlum ardıcıllıq üzrə gedir: for i in range(1, 6): print(i) 1-dən 5-ə qədər ədədləri çap edir (range-in son qiyməti daxil deyil), for simvol in "salam" isə sözün hərflərini bir-bir götürür. while dövrü şərt doğru olduğu müddətcə təkrarlanır: məsələn, n = 10 olanda while n > 0: n = n - 3 dövrü dörd dəfə işləyir və n-in qiyməti -2 olanda dayanır. while-ın içində şərti dəyişən heç nə yoxdursa, dövr sonsuz olur, ona görə dəyişənin dəyişdiyinə əmin ol. Təkrarların sayı əvvəlcədən bəllidirsə, for, şərtdən asılıdırsa, while seç; break dövrü vaxtından əvvəl dayandırır, continue isə növbəti təkrara keçir.

Proqramlaşdırmanı öyrənərkən hansı layihələrdən başlamaq olar?

Əvvəlcə bir neçə saata bitən kiçik layihələr seç: kalkulyator, “ədədi tap” oyunu, viktorina, tapşırıqlar siyahısı, parol generatoru. Sonra özün üçün faydalı bir şey qur: şəxsi veb-səhifə, xərcləri hesablayan proqram, dərs cədvəli və ya sadə Telegram bot. Hər bitmiş layihəyə bir yeni funksiya əlavə et, məsələn, nəticələri fayla yazmaq və ya qrafik interfeys. Bitmiş layihələri GitHub-a yüklə: bir neçə aydan sonra geri baxanda irəliləyişini aydın görəcəksən.

Oxşar bələdçilər