Əsas anlayışlar

"Kriptoqrafiya" yunanca "gizli yazı" deməkdir. Əsas məqsədi məlumatı oxunmaz formaya salmaqdır.

Açıq mətn (plaintext) — göndəriləcək ilkin və anlaşılan məlumat.
Şifrlənmiş mətn (ciphertext) — açıq mətnin şifrlənməsi nəticəsində alınan oxunmaz məlumat.
Şifrləmə (encryption) — açıq mətnin şifrlənmiş mətnə çevrilməsi prosesi.
Deşifrləmə (decryption) — şifrlənmiş mətnin yenidən açıq mətnə çevrilməsi prosesi.
Açar (key) — şifrləmə və ya deşifrləmə prosesini idarə edən məxfi parametr (kod).

Simmetrik və asimmetrik şifrləmə

Açarların istifadəsinə görə kriptoqrafik sistemlər iki qrupa bölünür:

Simmetrik şifrləmə: Həm şifrləmə, həm də deşifrləmə üçün eyni bir məxfi açardan istifadə olunur. Göndərən və qəbul edən əvvəlcədən bu açarı bilməlidirlər. Üstünlüyü sürətli olmasıdır, lakin açarın təhlükəsiz yolla ötürülməsi problemi var.
Asimmetrik şifrləmə: Burada iki müxtəlif, lakin riyazi olaraq bir-biri ilə əlaqəli açarlar cütündən istifadə edilir: açıq (public) və gizli (private) açar. Açıq açar hamıya məlumdur və məlumatı şifrləmək üçün istifadə olunur. Gizli açar isə yalnız qəbul edəndə olur və məlumatı deşifrləmək üçündür. Bu üsul daha təhlükəsizdir.

Elektron imza

Elektron imza sənədin həqiqiliyini və göndərənin şəxsiyyətini təsdiq edən kriptoqrafik vasitədir. Elektron imza asimmetrik şifrləməyə əsaslanır. Lakin burada proses tərsinədir: göndərən məlumatı (və ya onun heş-kodunu) öz gizli açarı ilə imzalayır. Qəbul edən isə həmin şəxsin açıq açarı vasitəsilə imzanı yoxlayır. Əgər imza düzgündürsə, deməli sənəd həqiqətən də həmin şəxs tərəfindən göndərilib və yolda dəyişdirilməyib.

Yadda saxla

Kriptoqrafiya informasiyanın məxfiliyini, bütövlüyünü və əlçatanlığını təmin etmək üçün istifadə edilir.
Simmetrik şifrləmədə bir məxfi açar, asimmetrik şifrləmədə isə açıq və gizli olmaqla iki açar istifadə olunur.
Asimmetrik şifrləmədə açıq açarla şifrlənmiş məlumat yalnız ona uyğun gizli açarla deşifrə edilə bilər.
Elektron imza sənədin müəllifliyini və bütövlüyünü (dəyişdirilmədiyini) təsdiqləyir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Asimmetrik şifrləmə sistemində A şəxsi B şəxsinə məxfi məktub göndərmək istəyir. A şəxsi məlumatı hansı açarla şifrləməlidir?
Həlli
1. Asimmetrik şifrləmədə məlumatı qəbul edən şəxsin açıq açarı ilə şifrləyirlər ki, o, öz gizli açarı ilə məlumatı oxuya bilsin.
2. Məktubu qəbul edəcək şəxs B-dir.
3. Deməli, A şəxsi məlumatı B şəxsinin açıq açarı ilə şifrləməlidir.
4. Nəticədə, yalnız B şəxsi öz gizli açarı ilə bu məktubu deşifrə edib oxuya biləcək.
Cavab: B şəxsinin açıq açarı ilə.
Misal 2
Sezar şifri nədir və o, simmetrik yoxsa asimmetrik şifrə növünə aiddir?
Həlli
1. Sezar şifri ən sadə əvəzetmə şifrlərindən biridir. Burada əlifbadakı hər bir hərf ondan müəyyən sayda mövqe sağda və ya solda yerləşən başqa bir hərflə əvəz edilir.
2. Məsələn, sürüşmə (açar) 3 olarsa, 'A' hərfi 'Ç' ilə əvəz olunur.
3. Həm şifrləmək (irəli sürüşdürmək), həm də deşifrləmək (geri sürüşdürmək) üçün eyni sürüşmə addımından (açardan) istifadə olunur.
4. Eyni açar istifadə edildiyi üçün bu, simmetrik şifrləmədir.
Cavab: Sezar şifri hərflərin sürüşdürülməsinə əsaslanır və simmetrik şifrləmə növüdür.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Elektron imza yaradılarkən göndərən şəxs sənədi hansı açarla imzalayır?
1. Özünün açıq açarı ilə
2. Qəbul edənin gizli açarı ilə
3. Özünün gizli açarı ilə
4. Qəbul edənin açıq açarı ilə
5. Simmetrik açarla
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Özünün gizli açarı ilə
Elektron imzalanmada göndərən sənədi (və ya sənədin heş-kodunu) öz gizli açarı ilə şifrləyir (imzalayır). Digər şəxslər onun açıq açarından istifadə edərək imzanı yoxlaya bilərlər. Bu, sənədin həqiqətən o şəxs tərəfindən göndərildiyini sübut edir.
Simmetrik və asimmetrik şifrləmə sistemləri arasındakı əsas fərq nədir?
1. Simmetrik şifrləmə daha təhlükəsizdir
2. Asimmetrik şifrləmədə eyni açardan həm şifrləmə, həm də deşifrləmə üçün istifadə olunur
3. Simmetrik şifrləmədə iki fərqli açardan istifadə olunur
4. Simmetrik şifrləmədə eyni açar, asimmetrik şifrləmədə isə iki fərqli (açıq və gizli) açar istifadə olunur
5. Asimmetrik şifrləmə yalnız elektron imza üçün istifadə edilir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Simmetrik şifrləmədə eyni açar, asimmetrik şifrləmədə isə iki fərqli (açıq və gizli) açar istifadə olunur
Simmetrik sistemlərdə həm göndərən, həm də qəbul edən eyni məxfi açarı istifadə edir. Asimmetrik sistemlərdə isə hər bir istifadəçinin bir cüt açarı olur: hamıya açıq olan və yalnız özünə məlum olan gizli açar.
Şifrlənmiş məlumatın ilkin formaya (açıq mətnə) qaytarılması prosesi necə adlanır?
1. Kodlaşdırma
2. Şifrləmə
3. Heşləmə
4. Deşifrləmə
5. Arxivləşdirmə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Deşifrləmə
Məlumatı oxunmaz hala gətirmək şifrləmə (encryption), şifrlənmiş məlumatı yenidən oxunaqlı (açıq) hala qaytarmaq isə deşifrləmə (decryption) adlanır.

Tipik səhvlər

"Açıq açar vasitəsilə məlumatı deşifrləmək olar" deyə düşünmək. Xeyr, asimmetrik şifrləmədə açıq açar yalnız məlumatı şifrləmək üçündür; oxumaq üçün isə gizli açar tələb olunur.
Elektron imzanın göndərilən sənədi gizlətdiyini, şifrlədiyini düşünmək. Elektron imza sənədin məzmununu gizlətmir, sadəcə onun bütövlüyünü və kimdən gəldiyini təsdiqləyir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et