İnformasiya təhlükəsizliyinin prinsipləri

İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması üç əsas prinsipə (buna təhlükəsizlik üçbucağı da deyilir) əsaslanır:

Məxfilik (Confidentiality): İnformasiyanın yalnız ona icazəsi olan şəxslər tərəfindən oxunması və ya əldə edilməsidir. Məlumatı kənar şəxslərdən gizli saxlamaq məqsədi daşıyır.
Tamlıq (Integrity): İnformasiyanın məzmununun dəqiq və bütöv qalması, icazəsiz şəxslər tərəfindən dəyişdirilməməsi və ya silinməməsidir.
Əlçatanlıq (Availability): İnformasiyaya ehtiyac olduqda səlahiyyətli istifadəçilərin ona maneəsiz və zamanında daxil ola bilməsidir.

İnformasiyaya qarşı təhdidlər və zərərli proqramlar

Məlumatların təhlükəsizliyinə təsir edən təhdidləri üç əsas qrupa bölmək olar:

Təbii təhdidlər: Zəlzələ, su basması, yanğın kimi təbii fəlakətlər.
Texniki təhdidlər: Avadanlıqların nasazlığı, elektrik kəsilməsi və proqram səhvləri.
Antropogen (insan) təhdidləri: İstər qəsdən (haker hücumları, viruslar), istərsə də ehtiyatsızlıqdan (işçinin səhvi) yaranan təhlükələr.

İnformasiyaya zərər vurmaq üçün ən çox istifadə edilən vasitələr zərərli proqramlardır (Malware):

Kompüter virusları: Fayllara yoluxur və istifadəçi tərəfindən işə salındıqda aktivləşir.
Şəbəkə soxulcanları (Worms): Öz-özünə çoxalaraq şəbəkə vasitəsilə yayılır və sistemin resurslarını tükədir.
Troyanlar (Trojans): Faydalı bir proqram adı altında gizlənərək sistemə arxa qapı (backdoor) açır.
Casus proqramlar (Spyware): İstifadəçinin məlumatlarını ondan xəbərsiz toplayır (məsələn, parolları izləyir).
Fidyə proqramları (Ransomware): Kompüterdəki faylları şifrələyərək açmaq üçün pul tələb edir.

İnformasiyanın qorunması üsulları

Təhdidlərin qarşısını almaq üçün kompleks yanaşma tələb olunur:

Antivirus proqramları: Zərərli proqramları aşkar edir və zərərsizləşdirir.
Firewall (Brandmauer / Şəbəkələrarası ekran): Kompüterlə şəbəkə arasındakı informasiya mübadiləsinə nəzarət edir və icazəsiz girişlərin qarşısını alır.
Şifrələmə: İnformasiyanın məxfiliyini təmin etmək üçün onu xüsusi alqoritmlərlə oxunmaz hala gətirir.
Ehtiyat nüsxənin çıxarılması (Backup): Məlumat itkisi və ya zədələnməsi zamanı sənədləri bərpa etmək üçün məlumatların kənar daşıyıcılara köçürülməsidir.
Girişin məhdudlaşdırılması: Sistemə daxil olmaq üçün parollar, biometrik məlumatlar (barmaq izi, üz tanıma) və elektron açarlardan istifadə edilir.

Yadda saxla

İnformasiya təhlükəsizliyinin 3 əsas prinsipi var: məxfilik, tamlıq və əlçatanlıq.
Təhdidlər yaranma mənbəyinə görə təbii, texniki və antropogen (insan fəaliyyəti ilə bağlı) qruplara bölünür.
Şəbəkə soxulcanları (worms) öz-özünə çoxalıb yayılır, troyanlar isə faydalı proqram adı altında gizlənir.
Ehtiyat nüsxə (backup) məlumat itkisinin qarşısını almaq üçün ən etibarlı və mütləq olan üsullardandır.
Firewall (şəbəkələrarası ekran) şəbəkə trafikini süzgəcdən keçirərək kənar müdaxilələrdən qoruyur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Şirkətin məlumat bazasına icazəsiz daxil olmuş şəxs hesabatlardakı rəqəmləri dəyişdirmişdir. Bu halda informasiya təhlükəsizliyinin ilk növbədə hansı prinsipi pozulmuşdur?
Həlli
İnformasiyanın məzmununun icazəsiz dəyişdirilməsi və ya silinməsi onun tamlığı (integrity) prinsipinin pozulmasıdır. Məxfilik prinsipi isə icazəsiz oxunma və məlumatın kənara sızması zamanı pozulur. Burada bilərəkdən rəqəmlər dəyişdirildiyi üçün əsasən tamlıq pozulmuşdur.
Misal 2
Kompüterə daxil olan bir proqram istifadəçinin bütün vacib sənədlərini şifrələyərək, onların yenidən açılması üçün istifadəçidən hesabına müəyyən məbləğdə pul köçürməsini tələb edir. Bu hansı növ zərərli proqramdır?
Həlli
İstifadəçinin fayllarını girov götürərək, onları yenidən bərpa etmək (şifrədən çıxarmaq) üçün fidyə (pul) tələb edən zərərli proqramlara fidyə proqramları (və ya Ransomware) deyilir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakılardan hansı informasiya təhlükəsizliyinin əsas prinsiplərinə aid deyil?
1. Məxfilik
2. Tamlıq
3. Əlçatanlıq
4. Obyektivlik
5. Heç biri
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Obyektivlik
İnformasiya təhlükəsizliyinin üç əsas prinsipi var: məxfilik, tamlıq və əlçatanlıq. Obyektivlik isə informasiyanın xassələrindən biridir, lakin təhlükəsizliyin əsas prinsiplərinə aid edilmir.
Öz-özünə çoxalaraq şəbəkə vasitəsilə digər kompüterlərə yayılan və kompüterin resurslarını tükədən zərərli proqram necə adlanır?
1. Troyan
2. Şəbəkə soxulcanı
3. Makrovirus
4. Casus proqram
5. Reklam proqramı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Şəbəkə soxulcanı
Şəbəkə soxulcanları (Worms) öz surətlərini yaradaraq şəbəkə vasitəsilə yayılır və sistemin resurslarını (yaddaş, şəbəkə trafiki) dolduraraq işini yavaşladır. Troyanlar isə öz-özünə çoxalmır, faydalı proqram adı altında gizlənir.
İnformasiyanın qorunması üçün proqram-aparat vasitəsi olan, kompüter və şəbəkə arasındakı informasiya mübadiləsini süzgəcdən keçirən qurğu (və ya proqram) necə adlanır?
1. Antivirus
2. Arxivator
3. Firewall (Brandmauer)
4. Brauzer
5. Drayver
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Firewall (Brandmauer)
Firewall (Brandmauer və ya şəbəkələrarası ekran) şəbəkə trafikini izləyir və icazəsiz girişlərin qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik qaydalarına əsasən məlumat axınını süzgəcdən keçirir.

Tipik səhvlər

Antivirus proqramının kompüteri bütün təhlükələrdən 100% qoruduğunu düşünmək. Heç bir təhlükəsizlik sistemi tam zəmanət vermir, buna görə ehtiyat nüsxələrin yaradılması (backup) mütləqdir.
"Tamlıq" və "məxfilik" prinsiplərini qarışdırmaq. Məxfilik məlumatın icazəsiz oxunmasının, tamlıq isə onun icazəsiz dəyişdirilməsinin qarşısını alır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et