Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

İnformasiya və informasiya prosesləri. İnformasiya təhlükəsizliyi

İnformasiya prosesləri

Cəmiyyətdə və təbiətdə informasiya daim hərəkətdədir. İnsanlar və qurğular hər gün informasiya ilə müxtəlif əməliyyatlar aparırlar. İnformasiya üzərində aparılan bu əməliyyatların məcmusu informasiya prosesləri adlanır.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 22

İnformasiya prosesləri nədir?

İnformasiya ilə bağlı həyata keçirilən bütün fəaliyyətlər dörd əsas informasiya prosesinə bölünür:

  1. Toplanması (Axtarışı): Lazım olan məlumatların axtarılıb tapılması və yığılması mərhələsidir. Məsələn, kitabxanada məlumat axtarmaq və ya internetdə axtarış sistemlərindən istifadə etmək.
  2. Saxlanılması: İnformasiyanın gələcəkdə istifadə olunması üçün daşıyıcılarda (kitab, flash-kart, sərt disk, beyin) qeydə alınmasıdır.
  3. Emalı: Mövcud informasiyadan istifadə edərək yeni informasiyanın alınması, məsələnin həlli və ya informasiyanın formasının dəyişdirilməsidir. Məsələn, riyazi məsələnin həll edilməsi və ya mətnin Azərbaycan dilindən İngilis dilinə tərcümə olunması.
  4. Ötürülməsi: İnformasiyanın bir yerdən başqa yerə, yəni mənbədən qəbulediciyə çatdırılmasıdır.

İnformasiyanın ötürülməsi sxemi

Ötürülmə prosesi müəyyən istiqamətdə həyata keçirilir. Bu proses K.Şennonun təklif etdiyi sxem əsasında baş verir: Mənbə →\to Kodlaşdırıcı qurğu →\to Rabitə kanalı →\to Dekodlaşdırıcı qurğu →\to Qəbuledici

  • Mənbə: İnformasiyanı verən və ya yayan tərəfdir (insan, televiziya stansiyası).
  • Qəbuledici: İnformasiyanı alan və qəbul edən tərəfdir.
  • Rabitə kanalı: İnformasiyanın mənbədən qəbulediciyə keçdiyi mühitdir (hava boşluğu, mis naqillər, optik kabellər). Ötürülmə zamanı rabitə kanalında müxtəlif maneələr (küy) yaranaraq məlumatı təhrif edə bilər.

Yadda saxla

  1. Əsas informasiya prosesləri: toplanma, saxlanılma, emal və ötürülmə.
  2. İnformasiyanın emalı nəticəsində həmişə yeni informasiya yaranır və ya onun təqdimedilmə forması dəyişir.
  3. İnformasiya ötürülərkən mənbədən rabitə kanalı vasitəsilə qəbulediciyə doğru hərəkət edir.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Kitab oxuyan və oxuduqlarını konspektləşdirən tələbə informasiya prosesinin hansı mərhələlərini həyata keçirir?

    Həlli

    1. Tələbə kitabı oxuduqda yeni məlumatlar alır, yəni informasiyanı toplayır (qəbul edir).
    2. Oxuduğu mətni beynində analiz edib anlamaqla onu emal edir.
    3. Vacib məqamları dəftərə yazaraq (konspektləşdirərək) onu gələcək istifadə üçün saxlayır.
    4. Nəticə etibarilə, burada informasiyanın toplanması, emalı və saxlanılması prosesləri baş verir.

  2. Misal 2

    Radioya qulaq asarkən informasiya mənbəyi, rabitə kanalı və qəbuledici nədir?

    Həlli

    1. Radio verilişini hazırlayan və efirə ötürən stansiya (və ya radionun özü) informasiyanı yayan tərəf olduğu üçün informasiya mənbəyidir.
    2. Verilişə qulaq asan insan məlumatı aldığı üçün qəbuledicidir.
    3. Səs dalğalarının radiodan bizim qulağımıza gəlib çatdığı mühit, yəni hava boşluğu isə rabitə kanalıdır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Yeni məlumatların yaranması ilə nəticələnən informasiya prosesi necə adlanır?

    1. Toplanma
    2. Saxlanma
    3. Emal
    4. Ötürülmə
    5. Axtarış
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Emal

    İnformasiyanın emalı zamanı mövcud informasiyadan (giriş verilənlərindən) istifadə edərək yeni informasiya (çıxış verilənləri) alınır və ya informasiyanın forması dəyişdirilir.

  2. Klod Şennonun sxeminə əsasən, informasiya mənbədən qəbulediciyə ötürülərkən hansı mühitdən keçir?

    1. Yaddaş qurğusu
    2. Rabitə kanalı
    3. Emal mərkəzi
    4. Kodlaşdırıcı
    5. Arxiv mərkəzi
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B Rabitə kanalı

    İnformasiyanın mənbədən qəbulediciyə doğru ötürüldüyü fiziki mühit (məsələn, telefon xətləri, kabel və ya hava boşluğu) rabitə kanalı adlanır.

  3. Aşağıdakılardan hansı əsas informasiya proseslərinə aid deyil?

    1. İnformasiyanın emalı
    2. İnformasiyanın toplanması
    3. İnformasiyanın saxlanılması
    4. İnformasiyanın məhv edilməsi
    5. İnformasiyanın ötürülməsi
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D İnformasiyanın məhv edilməsi

    Əsas informasiya proseslərinə informasiyanın toplanması, saxlanılması, emalı və ötürülməsi daxildir.

Tipik səhvlər

  • İnformasiyanın sadəcə bir yerdən başqa yerə kopyalanmasını emal hesab etmək (emal zamanı məlumatın məzmunu və ya forması dəyişməli, yaxud ondan yeni nəticə çıxarılmalıdır).
  • İnformasiya mənbəyi və qəbuledicisini yalnız canlı varlıqlarla məhdudlaşdırmaq (kompüterlər, sensorlar, telefonlar kimi texniki qurğular da mənbə və qəbuledici ola bilər).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et