İnformasiyanın emalı prosesi

İnformasiya prosesləri arasında emal xüsusi yer tutur. Emal prosesi zamanı ilkin (giriş) informasiya dəyişikliyə məruz qalaraq yeni (çıxış) informasiyaya çevrilir. Emal prosesini həyata keçirən obyekt prosessor (və ya emaledici) adlanır. İnsanın beyni, kompyuterin mərkəzi prosessoru, hesab maşınları emaledicilərə misaldır. Hər hansı bir emal prosesi müəyyən qaydalar, alqoritmlər əsasında həyata keçirilir.

Emal növləri

İnformasiyanın emalı müxtəlif məqsədlərlə həyata keçirilə bilər. Əsas emal növləri bunlardır:

Yeni informasiyanın alınması: Məlum faktlara əsasən məntiqi və ya riyazi mühakimələr vasitəsilə yeni biliklərin əldə edilməsidir. Məsələn, fizika məsələsinin həlli və ya şahmat oynayarkən növbəti gedişin düşünülməsi.
İnformasiyanın formasının dəyişdirilməsi: İnformasiyanın məzmunu dəyişmədən təqdimolunma formasının dəyişdirilməsidir. Məsələn, mətni başqa dilə tərcümə etmək, səsi rəqəmsal koda çevirmək (kodlaşdırma) və ya qrafik qurmaq.
İnformasiyanın strukturlaşdırılması: Məlumatların müəyyən əlamətə görə nizamlanmasıdır. Məsələn, sinif jurnalında şagirdlərin adlarının əlifba sırası ilə düzülməsi, cədvəl qurulması.
İnformasiyanın axtarışı: Böyük məlumat bazasında konkret bir məlumatın tapılmasıdır. Məsələn, lüğətdə sözün mənasının və ya telefon kitabçasında nömrənin axtarılması.

Yadda saxla

İnformasiya emalı dörd əsas növə bölünür: yeni informasiyanın alınması, formanın dəyişməsi, strukturlaşdırma və axtarış.
Kodlaşdırma informasiyanın məzmununu yox, yalnız formasını dəyişdirən emal prosesidir.
Çeşidləmə (nizamlama) informasiyanın strukturlaşdırılmasıdır.
Hesablama əməliyyatları yeni informasiyanın alınması ilə nəticələnən emal növüdür.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Verilmiş informasiya emalı proseslərindən hansı yeni informasiyanın alınması ilə nəticələnir?
1. Mətnin ruscadan azərbaycancaya tərcümə edilməsi
2. İki ədədin cəminin tapılması
3. Şagirdlərin boylarına görə sıraya düzülməsi
4. Kvadrat tənliyin köklərinin hesablanması
5. Sözlərin əlifba sırası ilə yazılması
Həlli
1-ci proses formanın dəyişməsidir (məzmun dəyişmir). 3 və 5-ci proseslər strukturlaşdırmadır (çeşidləmə). 2 və 4-cü proseslərdə isə verilmiş giriş məlumatları əsasında riyazi hesablamalar aparılır və əvvəllər məlum olmayan yeni informasiya (cəm, köklər) alınır. Doğru cavab: 2 və 4.
Misal 2
Hər hansı bir mətnin şifrlənməsi informasiya emalının hansı növünə aiddir?
Həlli
Şifrləmə zamanı məlumatın mənası dəyişmir, sadəcə olaraq onun xarici görünüşü, təqdimolunma forması fərqli simvollarla əvəz olunur. Məsələn, hər bir hərfin özündən sonra gələn hərflə əvəzlənməsi formasının dəyişdirilməsidir. Buna görə də şifrləmə informasiyanın formasının dəyişdirilməsi prosesidir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakılardan hansı informasiyanın strukturlaşdırılmasına aiddir?
1. Telefon kitabçasından dostun nömrəsinin tapılması
2. Xarici dildəki mətnin doğma dilə tərcümə edilməsi
3. Kitabların rəflərdə mövzulara görə yığılması
4. Məsələnin riyazi həllinin tapılması
5. Musiqi parçasının notlarla kağıza köçürülməsi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Kitabların rəflərdə mövzulara görə yığılması
Strukturlaşdırma məlumatların müəyyən qaydaya və ya əlamətə görə nizamlanmasıdır. Kitabların mövzulara görə yığılması məlumatların nizamlanmasıdır. A - axtarışdır, B və E - formanın dəyişdirilməsidir, D - yeni informasiyanın alınmasıdır.
İnformasiyanın emalının formasının dəyişdirilməsi növünə aid olan variantı seçin.
1. Temperaturun ölçülərək qeyd olunması
2. Verilmiş kəmiyyətlərə əsasən sürətin hesablanması
3. Cədvəldəki sətirlərin artma sırası ilə çeşidlənməsi
4. Şeirin səs yazısının kompüterdə yadda saxlanılması
5. Şifahi danışığın mətn şəklinə salınması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Şifahi danışığın mətn şəklinə salınması
Şifahi danışığın mətn şəklinə salınması məzmunu dəyişmir, yalnız təqdimolunma formasını (səsdən mətnə) dəyişdirir. A - informasiya toplanması/saxlanması, B - yeni informasiyanın alınması, C - strukturlaşdırma, D - saxlanma prosesləridir.
Hansı mühakimə informasiya emalı zamanı yeni informasiyanın alınmasına misaldır?
1. "Ağaclar yaşıl rəngdədir" fikrinin ingilis dilinə tərcümə edilməsi
2. Verilmiş $a$ və $b$ tərəflərinə əsasən düzbucaqlının sahəsinin tapılması
3. Kitabxana kataloqunda lazımlı kitabın axtarılıb tapılması
4. Qovluqdakı faylların ölçülərinə görə sıralanması
5. Musiqi faylının sıxılaraq həcminin kiçildilməsi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Verilmiş $a$ və $b$ tərəflərinə əsasən düzbucaqlının sahəsinin tapılması
Sahənin (yeni bilik) $a$ və $b$ tərəflərinin ölçülərindən (giriş) hesablanması yeni informasiyanın alınması prosesidir. Tərcümə, sıxılma (A, E) formanın dəyişdirilməsi, axtarış (C), sıralanma (D) isə strukturlaşdırmadır.

Tipik səhvlər

Şifrləmə və tərcümə kimi formanın dəyişdirilməsi proseslərini "yeni informasiyanın alınması" hesab etmək (məzmun eyni qalır, yalnız forma dəyişir).
İnformasiya axtarışını emal prosesindən ayrı müstəqil proses kimi qəbul etmək (axtarış emalın bir növüdür).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et