İnformasiya ötürülməsi sxemi

İnformasiyanın ötürülməsi xüsusi bir sxem üzrə həyata keçirilir. Əsas sxem K. Şennon və U. Viver tərəfindən təklif edilmişdir. Bu sxemə aşağıdakı komponentlər daxildir:

İnformasiya mənbəyi: İnformasiyanı formalaşdıran və ya göndərən obyekt (insan, kompüter, cihaz).
Kodlayıcı qurğu: İnformasiyanı rabitə kanalı ilə ötürülə bilən siqnallara çevirir.
Rabitə kanalı: Siqnalların yayıldığı mühit (kabel, optik lif, radio dalğalar).
Dekodlayıcı qurğu: Alınan siqnalları qəbuledici üçün anlaşılan formaya qaytarır.
İnformasiya qəbuledicisi: Ötürülən informasiyanı alan tərəf.

Rabitə kanallarında ötürülmə zamanı kənar təsirlər – maneələr (səs-küy) yarana bilər ki, bu da informasiyanın təhrif olunmasına və ya itirilməsinə səbəb olur.

Ötürülmə sürəti və rabitə kanalları

İnformasiyanın ötürülmə sürəti rabitə kanalının buraxılış qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Ötürülmə sürəti vahid zamanda (adətən 1 saniyədə) ötürülən informasiyanın miqdarı ilə ölçülür. Əsas ölçü vahidi bit/san (bps) hesab edilir. Daha böyük vahidlər Kbit/san, Mbit/san və Gbit/san-dir.

Fiziki təbiətinə görə rabitə kanalları naqilli (telefon xətləri, burulmuş cüt, optik kabel) və naqilsiz (radio, Wi-Fi, peyk rabitəsi) ola bilər. Optik kabellər ən yüksək sürətə və maneələrə qarşı ən güclü davamlılığa malikdir.

Ötürülən informasiyanın həcmi ( $V$ ), ötürülmə sürəti ( $v$ ) və zaman ( $t$ ) arasındakı asılılıq belədir: $V = v \cdot t$ .

Yadda saxla

İnformasiyanın ötürülməsi sxemi: Mənbə $\to$ Kodlayıcı $\to$ Rabitə kanalı $\to$ Dekodlayıcı $\to$ Qəbuledici.
Maneələr (səs-küy) rabitə kanalında informasiyanın təhrif olunmasına səbəb olur.
Kanalın buraxılış qabiliyyəti 1 saniyədə ötürülə bilən maksimum informasiya miqdarıdır.
Ötürülmə sürəti düsturu: $V = v \cdot t$ .

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Kompüter şəbəkəsində məlumatın ötürülmə sürəti 512 Kbit/san-dir. Həcmi 2,5 MB (Meqabayt) olan fayl bu şəbəkə vasitəsilə neçə saniyəyə ötürülər?
Həlli
1. Ötürülmə sürəti $v = 512 \text{ Kbit/san}$ -dir. Faylın həcmi $V = 2{,}5 \text{ MB}$ -dır.
2. Vahidləri eyniləşdirmək üçün faylın həcmini Kbit-ə çevirməliyik. 1 MB = 1024 Kbayt, 1 Kbayt = 8 Kbit. Beləliklə, $1 \text{ MB} = 1024 \cdot 8 = 8192 \text{ Kbit}$ .
3. $V = 2{,}5 \cdot 8192 = 20480 \text{ Kbit}$ .
4. Zamanı tapmaq üçün düsturdan istifadə edirik: $t = \frac{V}{v}$ .
5. $t = \frac{20480}{512} = 40 \text{ saniyə}$ .
Cavab: Fayl 40 saniyəyə ötürülər.
Misal 2
Rabitə kanalının buraxılış qabiliyyəti 100 Mbit/san təşkil edir. Bu kanal vasitəsilə 2 dəqiqə ərzində maksimum neçə Meqabayt (MB) informasiya ötürmək mümkündür?
Həlli
1. Ötürülmə sürəti $v = 100 \text{ Mbit/san}$ -dir. Zaman $t = 2 \text{ dəqiqə} = 120 \text{ saniyə}$ .
2. Ötürülən informasiyanın həcmini Mbit ilə tapaq: $V = v \cdot t = 100 \cdot 120 = 12000 \text{ Mbit}$ .
3. Nəticəni Meqabayta (MB) çevirmək lazımdır. Bilirik ki, 1 Bayt = 8 bit, deməli 1 MB = 8 Mbit.
4. $V = \frac{12000}{8} = 1500 \text{ MB}$ .
Cavab: 2 dəqiqə ərzində 1500 MB informasiya ötürmək olar.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

İnformasiya ötürülməsi sxemində rabitə kanalından dərhal sonra hansı qurğu gəlir?
1. İnformasiya mənbəyi
2. Kodlayıcı qurğu
3. Dekodlayıcı qurğu
4. İnformasiya qəbuledicisi
5. Şifrələmə modulu
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Dekodlayıcı qurğu
Şennon-Viver sxeminə əsasən ardıcıllıq belədir: Mənbə $\to$ Kodlayıcı $\to$ Rabitə kanalı $\to$ Dekodlayıcı $\to$ Qəbuledici. Rabitə kanalından alınan siqnallar dekodlayıcı qurğu tərəfindən qəbuledici üçün anlaşılan formaya çevrilir.
Rabitə kanalı ilə faylın ötürülməsi 16 saniyə davam etmişdir. Əgər kanalın ötürmə sürəti 256 Kbit/san olarsa, ötürülən faylın həcmi neçə Kilobaytdır (KB)?
1. 512
2. 2048
3. 4096
4. 256
5. 1024
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 512
1. $V = v \cdot t = 256 \text{ Kbit/san} \cdot 16 \text{ san} = 4096 \text{ Kbit}$ .
2. Kilobayta (Kbayt və ya KB) çevirmək üçün 8-ə bölürük: $4096 / 8 = 512 \text{ KB}$ . Doğru cavab A variantıdır.
Aşağıdakılardan hansı informasiyanın ötürülməsi prosesində maneənin (səs-küyün) nəticəsi ola bilməz?
1. İnformasiyanın qismən itirilməsi
2. Siqnalın təhrif olunması
3. Ötürülən məlumatın məzmununun dəyişməsi
4. Kanalın buraxılış qabiliyyətinin süni şəkildə artması
5. Qəbulediciyə səhv məlumatın çatması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Kanalın buraxılış qabiliyyətinin süni şəkildə artması
Maneələr (səs-küy) siqnalın təhrif olunmasına, məlumatın dəyişməsinə və ya itirilməsinə səbəb olur. Ancaq səs-küy heç bir halda rabitə kanalının fiziki buraxılış qabiliyyətini (sürətini) artıra bilməz.

Tipik səhvlər

Ötürülmə sürətini Baytla (B) verildiyi halda, bitlə verilmiş kimi hesablayıb, həcmi taparkən vahidləri səhv çevirmək (Mbit ilə MB fərqini qaçırmaq).
Dekodlayıcı və kodlayıcı qurğuların yerini qarışdırmaq: kodlayıcı mənbədən sonra, dekodlayıcı isə qəbuledicidən əvvəl yerləşir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et