OrujovAIAzərbaycan dili və ədəbiyyatı: suallar və cavablar
Qrammatika, orfoqrafiya və durğu işarələri, mətn təhlili, şeir formaları və məktəb proqramındakı əsas əsərlər barədə qısa, dəqiq cavablar. Buraxılış və qəbul imtahanına hazırlıq, süni intellektdən dürüst istifadə barədə də suallar burada cavablandırılır.
- Azərbaycan dilinin qrammatikasını necə yaxşı öyrənmək olar?
- Azərbaycan dilindən DİM-ə necə hazırlaşım?
- Nitq hissələri hansılardır?
- İsim nədir?
- Sifət necə müəyyən edilir?
- Feil nədir?
- Feili sifət ilə feili bağlama arasında fərq nədir?
- Məsdər nədir?
- Zərf nədir?
- Əvəzlik nədir?
- Qoşma, bağlayıcı və ədat arasında fərq nədir?
- Cümlə üzvləri hansılardır?
- Mübtəda və xəbər necə tapılır?
- Tamamlıq, təyin və zərflik necə fərqləndirilir?
- Həmcins üzvlər nədir?
- Tabesiz mürəkkəb cümlə nədir?
- Tabeli mürəkkəb cümlə necə müəyyən olunur?
- Vergül harada qoyulur?
- Durğu işarələri necə işlədilir?
- Sözün düzgün yazılışını necə yoxlamaq olar?
- Orfoqrafiya lüğətinə harada baxmaq olar?
- Fonetika nəyi öyrənir?
- Leksika nədir?
- Sinonim, antonim və omonim nədir?
- Frazeoloji birləşmələr nədir?
- Söz birləşmələri necə təhlil olunur?
- Mətnin əsas fikri necə tapılır?
- Mətn təhlili necə aparılır?
- Buraxılış imtahanında mətn suallarına necə cavab vermək olar?
- Rus bölməsində oxuyan şagird Azərbaycan dilini necə öyrənsin?
- Ədəbiyyatdan DİM-ə necə hazırlaşım?
- Bədii təsvir vasitələri hansılardır?
- Epitet, bənzətmə və metafora nədir?
- Heca vəzni ilə əruz vəzni arasında fərq nədir?
- Qəzəl nədir?
- Rübai nədir?
- Aşıq şeirində qoşma nədir?
- “Kitabi-Dədə Qorqud”un əsas ideyası nədir?
- “Koroğlu” dastanında hansı obrazlar var?
- Nizami Gəncəvinin əsas əsərləri hansılardır?
- “Leyli və Məcnun” əsəri nədən bəhs edir?
- Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı haqqında nə bilmək lazımdır?
- Molla Pənah Vaqif kimdir?
- Mirzə Fətəli Axundzadənin komediyaları hansılardır?
- “Hacı Qara” əsərinin ideyası nədir?
- Mirzə Ələkbər Sabirin satirası nədən bəhs edir?
- “Danabaş kəndinin əhvalatları” əsəri nədən bəhs edir?
- Hüseyn Cavidin əsərləri hansılardır?
- Səməd Vurğunun “Vaqif” dramı nədən bəhs edir?
- “Arşın mal alan” əsərinin ideyası nədir?
- Obraz təhlili necə yazılır?
- Əsərin xülasəsini necə yazmaq olar?
- Əsəri oxumadan yalnız qısa məzmununu öyrənmək düzgündür?
- Süni intellekt ədəbi əsəri təhlil edə bilər?
- Süni intellekt əsərlərin xülasəsini düzgün verir?
- Oxu gündəliyi necə yazılır?
- Ədəbiyyatdan açıq suallara necə cavab yazmaq olar?
Azərbaycan dilinin qrammatikasını necə yaxşı öyrənmək olar?
Qrammatikanı ardıcıllıqla öyrən: əvvəlcə morfologiya (nitq hissələri və şəkilçilər), sonra sintaksis (söz birləşməsi, cümlə üzvləri, cümlə növləri). Hər qaydanı öz nümunənlə yaz, oxuduğun mətnlərdə cümlələri təhlil et və səhv etdiyin qaydaları ayrıca dəftərdə topla. Qısa, amma hər gün aparılan məşq imtahandan əvvəlki bir gecəlik əzbərdən daha çox iş görür.
Bələdçi: məktəb mövzularını süni intellektlə başa düşmək →Azərbaycan dilindən DİM-ə necə hazırlaşım?
Azərbaycan bölməsində Azərbaycan dili buraxılış imtahanında tədris dili kimi verilir: 30 tapşırıq, onlardan 10-u dil qaydalarına, 20-si iki mətnə aiddir. Həmin bölmədə o, III qrupun blok imtahanında da 1,5 əmsallı fəndir, rus bölməsinin şagirdləri isə Azərbaycan dilini dövlət dili kimi ayrıca imtahanda verir. Mövzuların siyahısını DİM-in fənn proqramından (dim.gov.az) götür, keçmiş tapşırıqları işlə və qaydalarla yanaşı mətn oxuyub yazılı cavab verməyi də məşq et. OrujovAI-nin imtahan məşqində DİM formatında Azərbaycan dili testləri işləyib zəif mövzularını görə bilərsən.
DİM formatında Azərbaycan dili testləri →Nitq hissələri hansılardır?
Məktəb qrammatikasında 11 nitq hissəsi keçilir. Altısı əsas nitq hissəsidir: isim, sifət, say, əvəzlik, feil və zərf; beşi köməkçidir: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida (bəzi qrammatika kitablarında nida ayrıca qrup kimi verilir). Əsas nitq hissələrinin həm leksik, həm qrammatik mənası var və onlar cümlə üzvü olur, köməkçi nitq hissələri isə yalnız qrammatik məna daşıyır və adətən cümlə üzvü olmur.
İsim nədir?
İsim əşya, varlıq, hadisə və anlayış bildirən və kim?, nə?, hara? suallarından birinə cavab verən nitq hissəsidir: müəllim, kitab, Bakı, sevinc. İsim altı hal üzrə hallanır, cəm (-lar, -lər), mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri qəbul edir. Xüsusi isimlər (Nizami, Kür) böyük hərflə, ümumi isimlər kiçik hərflə yazılır.
Sifət necə müəyyən edilir?
Sifət əşyanın əlamətini bildirir və necə?, nə cür?, hansı? suallarına cavab verir: yaşıl yarpaq, ağıllı uşaq, dəmir qapı. Onu tanımaq üçün sözü isimlə yanaşı qoyub sual ver: əgər ismin əlamətini bildirirsə, sifətdir. Sifətlər -lı, -li, -sız, -siz, -kı, -ki kimi şəkilçilərlə də düzəlir (dadlı, dadsız, axşamkı) və əlamətin dərəcəsini göstərə bilir: ağ, ağımtıl, ağappaq.
Feil nədir?
Feil iş, hal və hərəkət bildirən nitq hissəsidir və nə etdi?, nə edir?, nə edəcək? kimi suallara cavab verir: yazmaq, oxuyur, gəldi. Feilin zaman, şəxs, kəmiyyət, inkar (yazmadı), növ (məlum, məchul, şəxssiz, qayıdış, qarşılıq-birgəlik, icbar) və şəkil kateqoriyaları var. Cümlədə çox vaxt xəbər olur və adətən cümlənin sonunda gəlir.
Feili sifət ilə feili bağlama arasında fərq nədir?
Feili sifət feilin sifət kimi işlənən formasıdır, ismi izah edir və hansı? sualına cavab verir: oxunan kitab, yazılmış məktub (-an, -ən, -mış, -dıq, -acaq, -ar, -ası, -maz şəkilçiləri və onların ahəngə uyğun variantları). Feili bağlama isə hərəkətin necə, nə vaxt və ya nə səbəbə baş verdiyini göstərir və cümlədə zərflik olur: gülərək danışdı, evə çatanda zəng etdi (-ıb, -araq, -anda, -dıqda, -madan, -dıqca və başqaları). Qısası: feili sifət ismə, feili bağlama feilə bağlanır.
Məsdər nədir?
Məsdər feilin -maq, -mək şəkilçisi ilə düzələn adlıq formasıdır: oxumaq, yazmaq, gülmək. O, həm feil xüsusiyyəti daşıyır (inkar forması olur: yazmamaq), həm də isim kimi hallanır və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: oxumağı sevirəm, gəlməyin vacibdir. Lüğətlərdə feillər məhz məsdər formasında verilir.
Zərf nədir?
Zərf hərəkətin əlamətini, yəni necə, nə vaxt, harada və nə qədər baş verdiyini bildirən nitq hissəsidir: tez, yavaş-yavaş, sabah, irəli, az. Məktəb proqramında onun dörd məna növü keçilir: tərzi-hərəkət, zaman, yer və kəmiyyət zərfləri. Sifətdən fərqi odur ki, sifət ismə, zərf isə feilə aid olur: yaxşı uşaq (sifət), yaxşı oxuyur (zərf).
Əvəzlik nədir?
Əvəzlik isim, sifət, say və ya zərfin yerində işlənən, onları əvəz edən nitq hissəsidir. Məktəb proqramında beş növü keçilir: şəxs (mən, sən, o, biz, siz, onlar), işarə (bu, o, həmin, belə), sual (kim, nə, hansı, neçə), qeyri-müəyyən (kimsə, nəsə, biri) və təyini əvəzliklər (hər, bütün, hamı); bəzi qrammatikalarda “öz” sözü ayrıca, qayıdış əvəzliyi kimi verilir. Hansı sözü əvəz etdiyinə görə əvəzlik cümlədə müxtəlif üzv ola bilər.
Qoşma, bağlayıcı və ədat arasında fərq nədir?
Üçü də köməkçi nitq hissəsidir, amma vəzifələri fərqlidir. Qoşma əsas sözdən sonra gələrək onun başqa sözlə əlaqəsini bildirir (dostum ilə, vətən üçün, səhərə qədər), bağlayıcı həmcins üzvləri və cümlələri birləşdirir (və, amma, çünki, ki, həm... həm), ədat isə sözə və ya cümləyə əlavə məna çaları, qüvvət verir (hətta, axı, məgər, -mı). Eyni söz fərqli vəzifədə işlənə bilər: “Ancaq sən bilirsən” cümləsində “ancaq” ədatdır, “Gəldim, ancaq onu görmədim” cümləsində isə bağlayıcıdır.
Cümlə üzvləri hansılardır?
Cümlə üzvləri beşdir: iki baş üzv (mübtəda və xəbər) və üç ikinci dərəcəli üzv (tamamlıq, təyin və zərflik). Baş üzvlər cümlənin qrammatik əsasını yaradır, ikinci dərəcəli üzvlər isə onları izah edir və genişləndirir. Təhlildə adətən mübtədanın altından bir, xəbərin altından iki düz xətt, tamamlığın altından qırıq xətt, təyinin altından dalğalı xətt, zərfliyin altından isə nöqtə-tire çəkilir.
Mübtəda və xəbər necə tapılır?
Əvvəlcə xəbəri tap: o, mübtəda haqqında nə deyildiyini, kimin nə etdiyini və ya nə olduğunu bildirir və çox vaxt cümlənin sonunda gəlir (gəldi, müəllimdir, gözəldir). Sonra xəbərə kim?, nə?, hara? sualını ver: cavab verən adlıq haldakı söz mübtədadır. “Səhər tezdən Aynur məktəbə getdi” cümləsində xəbər “getdi”, mübtəda “Aynur”dur.
Tamamlıq, təyin və zərflik necə fərqləndirilir?
Ən etibarlı yol sual verməkdir. Tamamlıq əşyanı bildirir və kimi?, nəyi?, kimə?, nəyə?, kimdə?, nədən?, kimlə? kimi suallara cavab verir; təyin ismin əlamətini bildirir, ismin qabağında gəlir və hansı?, necə?, neçə?, kimin?, nəyin? suallarına cavab verir; zərflik isə hərəkətin necə, nə vaxt, harada, nə üçün və nə qədər baş verdiyini göstərir. Necə? sualı ismə verilirsə təyin, feilə verilirsə zərflik alınır: “Kiçik qardaşım dünən kitabı maraqla oxudu” cümləsində “kiçik” təyin, “kitabı” tamamlıq, “dünən” və “maraqla” zərflikdir.
Həmcins üzvlər nədir?
Həmcins üzvlər eyni suala cavab verən, eyni sözə aid olan və eyni vəzifəni daşıyan cümlə üzvləridir: “Bazardan alma, armud və nar aldıq.” Onlar sadalama intonasiyası (vergül) və ya bağlayıcılarla (və, ilə, amma, həm... həm, nə... nə) əlaqələnir, tək “və”dən əvvəl isə vergül qoyulmur. Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələndə ondan sonra qoşa nöqtə, sonra gələndə isə ondan əvvəl tire qoyulur.
Tabesiz mürəkkəb cümlə nədir?
Tabesiz mürəkkəb cümlə qrammatik cəhətdən bərabərhüquqlu iki və ya daha çox sadə cümlədən ibarət olur, heç biri o birindən asılı deyil. Tərkib hissələri ya yalnız intonasiya ilə (bağlayıcısız), ya da və, amma, lakin, ancaq, yaxud, həm... həm, gah... gah kimi bağlayıcılarla birləşir: “Yağış kəsdi, günəş çıxdı.”, “Zəng çaldı, amma heç kim qapını açmadı.” Hissələr arasında adətən vergül, mürəkkəb hallarda isə nöqtəli vergül, qoşa nöqtə və ya tire qoyulur.
Tabeli mürəkkəb cümlə necə müəyyən olunur?
Tabeli mürəkkəb cümlədə bir hissə baş cümlə, digəri isə ondan asılı budaq cümlədir: budaq cümlə baş cümlənin bir üzvünü izah edir və ya onun yerini tutur. Onu tanımaq üçün baş cümlədən budaq cümləyə sual ver: “Bilirəm ki, sən gələcəksən” cümləsində “nəyi bilirəm?” sualına cavab verən hissə tamamlıq budaq cümləsidir. Hissələr ki, çünki, əgər bağlayıcıları, -sa, -sə şəkilçisi, nisbi sözlər (kim ki... o; harada ki... orada) və intonasiya ilə bağlanır.
Canlı Müəllimdən bu mövzuda səsli dərs istə →Vergül harada qoyulur?
Əsas hallar bunlardır: bağlayıcısız həmcins üzvlərin arasında, təkrarlanan bağlayıcılardan əvvəl (həm..., həm də...), amma, lakin, ancaq, çünki bağlayıcılarından əvvəl və mürəkkəb cümlənin hissələri arasında. Ara sözlər (məncə, əlbəttə, birincisi, deməli) və müraciət vergüllə ayrılır. Azərbaycan dilinə xas bir qayda da var: ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur, əvvəl yox: “Dedi ki, sabah gələcək.”
Durğu işarələri necə işlədilir?
Nəqli cümlənin sonunda nöqtə, sual cümləsinin sonunda sual işarəsi, nida və əmr cümləsində isə çox vaxt nida işarəsi qoyulur. Cümlə daxilində vergül, nöqtəli vergül, qoşa nöqtə və tire hissələri ayırır; dırnaq vasitəsiz nitqi, sitatı və adları, mötərizə əlavə izahı, çoxnöqtə isə yarımçıq fikri bildirir. Vasitəsiz nitqdə müəllif sözləri əvvəl gələndə onlardan sonra qoşa nöqtə qoyulur: Müəllim dedi: “Sabah yoxlama yazı olacaq.”
Sözün düzgün yazılışını necə yoxlamaq olar?
Ən etibarlı mənbə orfoqrafiya lüğətidir: çox söz tələffüz edildiyi kimi yox, lüğətdə göstərildiyi kimi yazılır, məsələn, [yarpax] deyilir, “yarpaq” yazılır, [çörəy] deyilir, “çörək” yazılır. Sözün kökünü və şəkilçinin ahəng qanununa uyğun olub-olmadığını yoxlamaq da kömək edir (kitablar, evlər). Mətn redaktorlarının orfoqrafik yoxlayıcıları və AI çatları səhvi göstərə bilər, amma şübhəli halda son söz lüğətindir.
Orfoqrafiya lüğətinə harada baxmaq olar?
Əsas mənbə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun hazırladığı “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”dir: onun 110 mindən çox sözü əhatə edən 2013-cü il nəşrinə korpus.azerbaycandili.az elektron lüğətlər portalında baxmaq olar. DİM isə buraxılış imtahanı proqramının ədəbiyyat siyahısında öz nəşri olan “Orfoqrafiya, orfoepiya lüğəti”ni (2024) göstərir. Çap nəşrləri kitabxanalarda və kitab mağazalarında var, hansından istifadə etsən də nəşr ilinə diqqət yetir.
Fonetika nəyi öyrənir?
Fonetika dilin səs sistemini öyrənir: nitq səslərini, onların yaranmasını və təsnifatını, hecanı, vurğunu və intonasiyanı. Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var: 9 sait (a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü) və 23 samit; saitlər qalın və incə, dodaqlanan və dodaqlanmayan olur. Fonetikanın mühüm mövzusu ahəng qanunudur: şəkilçinin saiti kökün son saitinə uyğunlaşır (kitab-lar, ev-lər), vurğu isə adətən son hecaya düşür.
Leksika nədir?
Leksika dilin söz ehtiyatıdır, onu öyrənən bölmə isə leksikologiyadır. Bu bölmədə sözün həqiqi və məcazi mənası, çoxmənalılıq, sinonim, antonim və omonimlər, alınma sözlər, köhnəlmiş sözlər (arxaizm və tarixizmlər), yeni sözlər (neologizmlər), dialekt sözləri və terminlər öyrənilir. Frazeoloji birləşmələr də çox vaxt leksika ilə birlikdə keçilir.
Sinonim, antonim və omonim nədir?
Sinonimlər mənaca yaxın, səslənməcə fərqli sözlərdir: gözəl, qəşəng, göyçək. Antonimlər əks mənalı sözlərdir: isti və soyuq, gəlmək və getmək. Omonimlər isə eyni cür yazılıb tələffüz olunan, amma mənaları arasında heç bir əlaqə olmayan sözlərdir: yaz (fəsil) və yaz (yazmaq feilindən), çay (içki) və çay (axar su); bununla onlar mənaları bir-biri ilə bağlı olan çoxmənalı sözlərdən fərqlənir.
Canlı Müəllim: omonimlər üzrə pulsuz dərs →Frazeoloji birləşmələr nədir?
Frazeoloji birləşmələr iki və ya daha çox sözdən ibarət sabit ifadələrdir, mənaları isə tərkibindəki sözlərin mənalarının cəmindən yaranmır: göz qoymaq (izləmək), qulaq asmaq (dinləmək), ağzı qulaqlarının dibində olmaq (çox sevinmək), dilə tutmaq (yola gətirmək). Onlar cümlədə bir üzv kimi təhlil olunur, tərkibindəki sözləri başqası ilə əvəz etmək olmur. Mənasını bilmədiyin ifadəni frazeoloji lüğətdə yoxla.
Söz birləşmələri necə təhlil olunur?
Əvvəlcə birləşmənin əsas və asılı tərəfini tap: sual əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir (necə ev? – daş ev). Sonra əsas tərəfin nitq hissəsinə görə növünü müəyyən et: əsas tərəf isimdirsə ismi, feildirsə feili birləşmədir (kitab oxumaq). İsmi birləşmələrdə təyini söz birləşməsinin növünü göstər: I növ daş ev, II növ ev qapısı, III növ evin qapısı. Tərəflər arasındakı tabelilik əlaqəsinin növü də (uzlaşma, idarə, yanaşma) təhlilə daxildir.
Mətnin əsas fikri necə tapılır?
Əvvəlcə mətnin mövzusunu, yəni nədən bəhs etdiyini, sonra müəllifin bu mövzu haqqında nə demək istədiyini müəyyən et: əsas fikir məhz budur. O, çox vaxt başlıqda, birinci və ya son abzasda, ya da ümumiləşdirici cümlədə olur, bəzən isə açıq deyilmir və bütün mətndən çıxarılır. Testdə düzgün variant mətnin bir detalını yox, bütününü əhatə edən fikirdir.
Mətn təhlili necə aparılır?
Mətni iki dəfə oxu: birinci dəfə ümumi məzmun üçün, ikinci dəfə qeydlərlə. Sonra mövzunu, əsas fikri, mətnin növünü (nəqli, təsviri, mühakimə), üslubunu (bədii, publisistik, elmi, rəsmi-işgüzar, danışıq) və quruluşunu (giriş, əsas hissə, nəticə, abzaslar) müəyyən et. Bədii mətndə təsvir vasitələrini və müəllifin münasibətini də göstər, hər fikrini isə mətndən nümunə ilə əsaslandır.
Buraxılış imtahanında mətn suallarına necə cavab vermək olar?
Tədris dili imtahanında 30 tapşırığın 20-si iki mətnə aiddir, yazılı cavab tələb edən açıq tapşırıqlar isə 11-ci sinifdə 10, 9-cu sinifdə 4-dür. Əvvəlcə sualları gözdən keçir, sonra mətni diqqətlə oxu və cavabın olduğu hissələri qeyd et. Yazılı cavabı yaddaşına yox, mətnə əsaslanaraq tam və səliqəli cümlə ilə yaz, orfoqrafiyaya da diqqət et; cari modeli və nümunə tapşırıqları dim.gov.az-da yoxla.
Bələdçi: buraxılış imtahanına hazırlıq →Rus bölməsində oxuyan şagird Azərbaycan dilini necə öyrənsin?
Rus bölməsinin şagirdləri buraxılışda Azərbaycan dilindən dövlət dili kimi ayrıca imtahan verir, ali məktəbə qəbul üçün isə bu imtahandan “məqbul” almaq lazımdır. Ən çox çətinlik adətən ahəng qanunu, şəkilçilərin ardıcıllığı və feilin cümlənin sonunda gəlməsi ilə bağlı olur, ona görə bu qaydaları rus dili ilə müqayisə edərək öyrənmək rahatdır: cins kateqoriyası yoxdur, rus dilindəki sözönülərin yerini hal şəkilçiləri və qoşmalar tutur. Hər gün azərbaycanca qısa mətn oxu və dinlə, yeni sözləri cümlə içində yaz, sinif yoldaşları ilə azərbaycanca danışmağa çalış; OrujovAI çatından qaydanı rusca izah edib nümunələri azərbaycanca verməsini istəmək olar.
Qaydanı çatda rusca izah etdir →Ədəbiyyatdan DİM-ə necə hazırlaşım?
Ədəbiyyat III qrupun DT altqrupunda blok imtahanının üçüncü fənnidir (əmsal 1), buraxılış imtahanında isə yoxdur. Blokda ədəbiyyatdan 30 tapşırıq olur: 22 qapalı, cavabı kodlaşdırılan 5 açıq və mətn və ya situasiya əsasında cavabı yazılı verilən 3 tapşırıq. Hansı əsərlərin və mövzuların düşə biləcəyini DİM-in həmin ilin qəbul proqramından öyrən, əsərləri dərslikdən oxu, müəlliflərin həyatı, janrlar, vəzn və bədii təsvir vasitələri üzrə qısa konspekt tut və DİM-in tapşırıqlar toplusundan məşq et; rus bölməsinin ədəbiyyat proqramı ayrıcadır.
Bələdçi: DİM-ə süni intellektlə hazırlıq →Bədii təsvir vasitələri hansılardır?
Əsas bədii təsvir vasitələri epitet, bənzətmə (təşbeh), metafora (istiarə), təşxis (canlandırma), mübaliğə, kiçiltmə (litota), metonimiya, kinayə, simvol və alleqoriyadır. Bunlardan başqa təkrir, bədii sual, bədii müraciət, bədii təzad və inversiya kimi ifadə vasitələri də var. Təhlildə vasitənin adını çəkmək azdır: onun mətndə hansı təsir yaratdığını da izah et.
Epitet, bənzətmə və metafora nədir?
Epitet əşyanın bədii əlamətini bildirən obrazlı təyindir: qızıl payız, polad iradə. Bənzətmə bir əşyanı başqasına açıq şəkildə oxşadır və çox vaxt kimi, tək, sanki, elə bil sözləri ilə qurulur: “Gözləri ulduz kimi parlayırdı.” Metafora isə gizli bənzətmədir: oxşatma sözü işlənmir, bir əşyanın adı və ya hərəkəti birbaşa başqasına köçürülür: “Bağda lalələr yanırdı.”
Heca vəzni ilə əruz vəzni arasında fərq nədir?
Heca vəzni xalq şeirinin milli vəznidir və misralardakı hecaların sayının bərabərliyinə əsaslanır: bayatı 7, gəraylı 8, qoşma 11 hecalıdır, misralar isə bölgülərə ayrılır (məsələn, 4+4+3 və ya 6+5). Əruz vəzni ərəb-fars poeziyasından gəlib və uzun və qısa hecaların müəyyən qəliblər üzrə növbələşməsinə əsaslanır. Füzulinin, Nəsiminin və Nizaminin qəzəl, qəsidə, rübai və məsnəviləri əruzla yazılıb, XX əsrdə isə sərbəst vəzn də yayılıb.
Qəzəl nədir?
Qəzəl klassik Şərq poeziyasının lirik janrıdır, əruz vəznində yazılır və adətən 5-12 beytdən ibarət olur. Birinci beytin hər iki misrası qafiyələnir, sonrakı beytlərdə isə yalnız ikinci misra həmin qafiyəni təkrarlayır: aa, ba, ca, da; çox vaxt qafiyədən sonra rədif də gəlir. İlk beyt mətlə, son beyt məqtə adlanır, şair məqtədə öz təxəllüsünü çəkir; Azərbaycan ədəbiyyatında qəzəl ilk növbədə Füzulinin adı ilə bağlıdır.
Rübai nədir?
Rübai dörd misradan (iki beytdən) ibarət, əruz vəznində yazılan qısa lirik şeirdir, qafiyə sxemi adətən aaba, bəzən aaaa olur. O, kiçik həcmdə həyat, məhəbbət və tale haqqında bitkin fəlsəfi fikir ifadə edir, əsas fikir çox vaxt sonuncu misrada açılır. Azərbaycan ədəbiyyatında rübailəri ilə tanınan ilk şairlərdən biri Məhsəti Gəncəvidir, dünyada isə Ömər Xəyyamın rübailəri məşhurdur.
Aşıq şeirində qoşma nədir?
Qoşma aşıq şeirinin ən geniş yayılmış formasıdır: 11 hecalı (bölgüsü 6+5 və ya 4+4+3), dörd misralı bəndlərdən ibarətdir və adətən 3-5 bənd olur. Birinci bənd abab və ya xaxa, sonrakı bəndlər cccb qafiyələnir, son bənddə isə aşıq öz adını çəkir (möhürbənd). Aşıq Ələsgərin, Xəstə Qasımın qoşmaları tanınır, Molla Pənah Vaqif də bu formada çox yazıb.
“Kitabi-Dədə Qorqud”un əsas ideyası nədir?
“Kitabi-Dədə Qorqud” oğuz türklərinin qəhrəmanlıq dastanıdır, əsas ideyası vətənə məhəbbət, Oğuz elinin birliyi və onu düşməndən qorumaqdır. Boylarda igidlik, sədaqət, ailəyə və valideynə hörmət, qadının ucalığı və xeyirin şər üzərində qələbəsi tərənnüm olunur, el müdriki Dədə Qorqud isə hər boyun sonunda gəlib xeyir-dua verir, nəsihət edir. Drezden əlyazmasında müqəddimə və 12 boy var, onların arasında “Dirsə xan oğlu Buğac xan”, “Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy” və “Duxa qoca oğlu Dəli Domrul” boyları da var.
“Koroğlu” dastanında hansı obrazlar var?
Baş qəhrəman əsl adı Rövşən olan Koroğludur: Həsən xan atası Alı kişinin gözlərini çıxartdırdıqdan sonra o, intiqam alır və Çənlibeldə zalımlara qarşı vuruşan dəliləri başına toplayır. Digər əsas obrazlar Koroğlunun ağıllı həyat yoldaşı Nigar xanım, oğulluğu Eyvaz, dəlilərdən Dəmirçioğlu və Dəli Həsən, zülmün rəmzi Həsən xan və Koroğlunun atı Qıratdır. Dastanın əsas ideyası zülmə qarşı xalq mübarizəsi, igidlik və ədalətdir.
Nizami Gəncəvinin əsas əsərləri hansılardır?
Nizami Gəncəvinin (XII əsr) əsas irsi “Xəmsə”, yəni beş poemadır: “Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İsgəndərnamə”. Bu poemalarda ədalətli hökmdar, insan ləyaqəti, məhəbbət, əmək və elm mövzuları qaldırılır. Ondan lirik şeirlər (qəzəl, qəsidə, rübai) də qalıb.
“Leyli və Məcnun” əsəri nədən bəhs edir?
Əsər məktəbdə bir-birini sevən Qeys və Leylinin faciəli məhəbbətindən bəhs edir: Leylinin ailəsi onları ayırır, Qeys eşq dərdindən ağlını itirib səhralara düşür və “Məcnun” adlanır. Leyli istəmədiyi İbn Səlama ərə verilir, sevgisinə sadiq qalaraq dünyasını dəyişir, Məcnun da onun qəbri üstündə can verir. Bu süjeti Nizami (1188) və Füzuli poema kimi yazıb, Üzeyir Hacıbəyli isə Füzulinin poeması əsasında eyniadlı operanı (1908) yaradıb.
Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı haqqında nə bilmək lazımdır?
Füzuli (XVI əsr) Azərbaycan türkcəsində, fars və ərəb dillərində yazıb, ən çox Azərbaycan dilindəki qəzəlləri ilə tanınır. Əsas əsərləri “Leyli və Məcnun” poeması, Azərbaycan türkcəsindəki divanı, “Şikayətnamə” məktubu və “Bəngü Badə” poemasıdır. Yaradıcılığının mərkəzində ilahi və bəşəri eşq, iztirab, insanpərvərlik və haqsızlığa etiraz dayanır.
Molla Pənah Vaqif kimdir?
Molla Pənah Vaqif XVIII əsrdə yaşamış şair və Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın vəziri olub. O, şeirə canlı xalq dilini, real insan gözəlliyini və həyat sevgisini gətirdiyi üçün Azərbaycan poeziyasında realizmin banisi sayılır, əsasən qoşma, gəraylı və müxəmməs yazıb. Şair 1797-ci ildə faciəli şəkildə öldürülüb, son illəri Səməd Vurğunun “Vaqif” dramında təsvir olunur.
Mirzə Fətəli Axundzadənin komediyaları hansılardır?
Axundzadə 1850-1855-ci illərdə altı komediya yazıb: “Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər”, “Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur”, “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”, “Hekayəti-xırs quldurbasan”, “Sərgüzəşti-mərdi-xəsis” (“Hacı Qara”) və “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”. Bu əsərlərlə o, Azərbaycan dramaturgiyasının banisi sayılır. Komediyalarda cəhalət, mövhumat, xəsislik, rüşvətxorluq və haqsız məhkəmə tənqid olunur.
“Hacı Qara” əsərinin ideyası nədir?
“Hacı Qara” (“Sərgüzəşti-mərdi-xəsis”) komediyasının əsas ideyası xəsisliyin və pul hərisliyinin ifşasıdır. Varlı tacir Hacı Qara pulu hər şeydən üstün tutur, ailəsini korluqda saxlayır və qazanc ümidi ilə müflis Heydər bəylə birlikdə Arazın o tayından qaçaq mal gətirməyə gedir. Müəllif Hacı Qara ilə yanaşı işləməyi özünə ar bilən, asan yolla pul qazanmaq istəyən bəyləri də tənqid edir.
Mirzə Ələkbər Sabirin satirası nədən bəhs edir?
Sabir (1862-1911) satiralarında cəhaləti, mövhumatı, elmə və maarifə düşmənçiliyi, qadın hüquqsuzluğunu, zəhmətkeşin istismarını, ikiüzlülüyü və laqeydliyi tənqid edib. Şeirləri əsasən “Molla Nəsrəddin” jurnalında çap olunub, sonra “Hophopnamə” kitabında toplanıb. Onun əsas üsulu tənqid etdiyi adamın öz dili ilə danışmaqdır: tip özü öz eybini açıb göstərir və bu, gülüşü daha kəskin edir.
“Danabaş kəndinin əhvalatları” əsəri nədən bəhs edir?
Cəlil Məmmədquluzadənin 1894-cü ildə yazdığı bu povest Danabaş kəndində Kərbəlaya getməyə hazırlaşan Məhəmmədhəsən əminin eşşəyinin itməsi ilə başlayır. Sonra məlum olur ki, eşşəyi kəndin zorakı bəyi Xudayar bəy aparıb satıb: həmin pulla qazıya qənd-çay hədiyyə alıb ki, ona ərə getmək istəməyən dul Zeynəblə evlənə bilsin, Zeynəbi razı salmaq üçün isə şikayət edib oğlu Vəliqulunu həbs etdirib. Əsərdə hüquqsuzluq, rüşvətxorluq, cəhalət və sadə insanın özbaşınalıq qarşısında köməksizliyi acı yumorla göstərilir.
Hüseyn Cavidin əsərləri hansılardır?
Hüseyn Cavid (1882-1941) Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin görkəmli nümayəndəsi və mənzum faciələr müəllifidir. Əsas pyesləri “Ana”, “Maral”, “Şeyx Sənan”, “Şeyda”, “İblis”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş” və “Xəyyam”dır, lirik şeirləri də var. Əsərlərində xeyir və şər, iman, eşq və gözəllik haqqında fəlsəfi düşüncələr əsas yer tutur; 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalıb və sürgündə vəfat edib.
Səməd Vurğunun “Vaqif” dramı nədən bəhs edir?
1937-ci ildə yazılmış mənzum dram şair və vəzir Molla Pənah Vaqifin həyatından və XVIII əsrin sonunda Qarabağın Ağa Məhəmməd şah Qacarın hücumuna qarşı mübarizəsindən bəhs edir. Əsas münaqişə xalqın azadlığını müdafiə edən Vaqiflə qəddar işğalçı Qacar arasındadır: zindana salınan Vaqif ölüm qarşısında belə əyilmir. Dramda xan zülmünə və Qacar basqınına qarşı üsyan qaldıran kəndlilərin başçısı Eldar, Vaqifin dostu şair Vidadi, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan və Vaqifin həyat yoldaşı Xuraman da mühüm obrazlardır.
“Arşın mal alan” əsərinin ideyası nədir?
Üzeyir Hacıbəylinin 1913-cü ildə yazdığı bu musiqili komediyanın əsas ideyası gənclərin həyat yoldaşını özləri seçmək hüququdur. Adətə görə oğlan evlənəcəyi qızı toydan əvvəl görə bilmirdi, ona görə varlı gənc Əsgər dövrəgəzən parça satıcısı (arşın mal alan) qiyafəsinə girir və beləcə Soltan bəyin qızı Gülçöhrə ilə tanış olur. Komediya köhnə adətləri yumorla tənqid edir və bir neçə toyla, xoşbəxt sonluqla bitir.
Obraz təhlili necə yazılır?
Girişdə obrazın kim olduğunu və əsərdəki yerini bildir, əsas hissədə isə onun xarakterini əməlləri, danışığı, başqaları ilə münasibəti və müəllifin ona münasibəti əsasında aç. Hər xüsusiyyəti mətndən bir hadisə və ya qısa sitatla sübut et, obrazın əsər boyu dəyişib-dəyişmədiyini göstər. Nəticədə obrazın hansı insan tipini və ya ideyanı təcəssüm etdirdiyini və sənin ona münasibətini yaz.
Əsərin xülasəsini necə yazmaq olar?
Əvvəlcə əsəri tam oxu və əsas hadisələri ardıcıllıqla qeyd et: başlanğıc, düyün, kulminasiya və düyünün açılması. Xülasəni öz sözlərinlə, qısa və hadisələrin sırasını pozmadan yaz, ikinci dərəcəli detalları və tapşırıqda istənməyibsə şəxsi rəyini çıxar. Sonda yoxla: əsəri oxumayan biri sənin mətnindən kimin nə etdiyini və hər şeyin necə bitdiyini başa düşə bilirmi?
Bələdçi: ədəbiyyat və süni intellekt →Əsəri oxumadan yalnız qısa məzmununu öyrənmək düzgündür?
Təkrar üçün və ya oxumağa başlamazdan əvvəl ümumi xəritə kimi qısa məzmun faydalıdır, amma əsərin özünü əvəz etmir. Xülasədə dil, obrazların daxili aləmi, bədii təsvir vasitələri və əsərin ab-havası itir, imtahanda isə mətn parçası əsasında tapşırıqlar da verilir. Vaxt azdırsa, heç olmasa əsas səhnələri və dərslikdəki parçaları əsərin özündən oxu.
Süni intellekt ədəbi əsəri təhlil edə bilər?
Bəli, mövzu, ideya, obrazlar və bədii vasitələr haqqında izah verə, suallarına cavab verib biliyini yoxlaya bilər. Amma AI, xüsusən Azərbaycan ədəbiyyatının az tanınan əsərlərində, hadisələri və adları qarışdıra, hətta mətndə olmayan sitat uydura bilər. Ən yaxşı nəticə üçün ona mətnin özünü ver: parçanı yapışdır və ya səhifənin şəklini göndər, sonra təhlili dərsliklə tutuşdur; OrujovAI çatında bunu Azərbaycan dilində etmək olar.
Parçanı çatda təhlil et →Süni intellekt əsərlərin xülasəsini düzgün verir?
Məşhur əsərlərin ümumi süjetini çox vaxt düzgün verir, amma adlarda, hadisələrin ardıcıllığında və sonluqda səhv edə bilər, xüsusən mətn qarşısında olmayanda. İnternetdə az yayılmış əsərlərdə, o cümlədən Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox nümunəsində bu risk daha yüksəkdir. AI xülasəsindən yalnız təkrar üçün istifadə et, ondan sənin verdiyin mətnə əsaslanmasını istə və vacib faktları kitabla yoxla.
Oxu gündəliyi necə yazılır?
Hər oxunan kitab üçün bir səhifə ayır: adı, müəllifi, oxumağa başladığın və bitirdiyin tarix, əsas obrazlar və bir-iki abzaslıq qısa məzmun. Sonra ən çox xoşuna gələn sitatı, yeni öyrəndiyin sözləri, sənə təsir edən səhnəni və əsər barədə öz fikrini yaz. Gündəliyi hər fəsildən sonra qısa qeydlərlə aparsan, sonra inşa və ya təhlil yazmaq xeyli asanlaşar.
Ədəbiyyatdan açıq suallara necə cavab yazmaq olar?
Sualı diqqətlə oxu və nəyin istəndiyini müəyyən et: izah, müqayisə, obrazın səciyyəsi, yoxsa bədii vasitənin tapılması. Cavaba birbaşa əsas fikirlə başla, sonra onu əsərdən konkret bir epizodla və ya qısa sitatla möhkəmləndir, ədəbiyyat terminlərini də düzgün işlət. DİM-in yazılı tapşırıqlarında cavab verilmiş mətnə və ya situasiyaya əsaslanmalıdır: qısa, dəqiq və tam cümlələrlə yaz, mövzudan kənar ümumi sözlərə yer vermə.