Mikrobiologiya: mikroorqanizmlər, qidanın mikroflorası və infeksion proses

Mikrobiologiya mikroorqanizmlərin quruluşunu, həyat fəaliyyətini, təbiətdə və insan həyatındakı rolunu öyrənir. Mikroorqanizmlərə bakteriyalar, mikroskopik göbələklər (maya, kif), bəzi ibtidailər və hüceyrəsiz viruslar aiddir.

Bakteriyalar prokariotdur: formalaşmış nüvələri yoxdur, həlqəvi DNT sitoplazmada yerləşir, hüceyrə divarı var. Formasına görə kokklar (kürəvi), basillər (çöpşəkilli), vibrionlar (vergülşəkilli) və spirillər (spiral) ayırd edilir. Əlverişli şəraitdə hər 20–30 dəqiqədən bir ikiyə bölünürlər. Əlverişsiz şəraitdə spor əmələ gətirirlər: spor qaynamağa və qurumağa davam gətirir, amma çoxalma üsulu deyil, çünki bir bakteriyadan bir spor yaranır. Oksigenə münasibətinə görə aerob və anaerob bakteriyalar var.

Elmin tarixi: A. Levenhuk XVII əsrdə mikrobları ilk dəfə öz mikroskopu ilə görmüşdür; mikrobiologiyanın banisi L. Paster qıcqırma və çürümənin mikroblarla bağlı olduğunu sübut etmiş, peyvəndlər hazırlamışdır; R. Kox 1882-ci ildə vərəm çöpünü, D. İvanovski 1892-ci ildə virusları kəşf etmişdir.

Faydalı mikroblar: süd turşusu bakteriyaları qatıq, pendir, xama və kələm turşusu hazırlanmasında iştirak edir; maya göbələkləri spirt qıcqırması ilə xəmiri qabardır, şərab almaqda istifadə olunur; sirkə turşusu bakteriyaları sirkə əmələ gətirir.

Zərərli mikroblar: çürüdücü bakteriyalar ət, balıq, yumurta zülallarını parçalayır, ammonyak və hidrogen-sulfid əmələ gəlir; kif göbələkləri çörəyi və meyvəni korlayır. Təzə sağılmış süddə bir neçə saat bakteriyaları ləngidən maddələr təsir edir; süd soyudulmasa, sonra süd turşusu bakteriyaları artır və süd turşuyur.

Qidanın qorunması mikrobların çoxalmasını dayandırmağa əsaslanır: soyutma, dondurma, qurutma, duzlama, şəkərləmə, sirkədə saxlama. Pasterizasiya məhsulu 60–70 °C-yə qədər qızdırmaqdır: vegetativ formalar ölür, sporlar qalır, ona görə məhsul soyuqda saxlanılır. Sterilizasiya 100 °C-dən yüksək temperaturda (avtoklavda, təzyiq altında) bütün mikrobları və sporları məhv edir. Düzgün sterilizə edilməmiş konservdə anaerob botulizm bakteriyası çoxalıb çox güclü toksin ifraz edə bilər.

İnfeksiya xəstəlik törədən (patogen) mikrobun orqanizmə daxil olub çoxalması və onunla orqanizm arasında gedən mübarizədir. Mikrobun xəstəlik törətmə qabiliyyəti patogenlik, bu qabiliyyətin dərəcəsi virulentlikdir. Mikrob toksin ifraz edir: ekzotoksinləri canlı bakteriya xaricə buraxır, onlar çox güclüdür (difteriya, tetanus, botulizm); endotoksinlər bakteriya dağılanda azad olur.

Xəstəlik üçün kifayət qədər mikrobun uyğun giriş qapısından daxil olması lazımdır. Yoluxma yolları: hava-damcı (qrip, qızılca, vərəm), qida və su (dizenteriya, vəba), təmas-məişət, həşəratlar (malyariya, taun), qan. Tetanus çöpü yalnız yaradan daxil olanda xəstəlik törədir.

Xəstəliyin dövrləri: inkubasiya (gizli dövr: mikrob çoxalır, əlamət yoxdur), ilk əlamətlər, qızğın dövr, sağalma.

Mikrobun daxil olması hələ xəstəlik demək deyil, çox şey orqanizmin müqavimətindən asılıdır.

Qeyri-spesifik müdafiə: dəri və selikli qişalar, tüpürcək və göz yaşındakı lizosim, mədənin xlorid turşusu, fagositoz (İ. Meçnikov kəşf etmişdir), iltihab, temperaturun yüksəlməsi, interferon.

Spesifik müdafiə, yəni immunitet: limfositlər konkret mikroba qarşı anticisimlər yaradır.

• Anadangəlmə (növ) immunitet: insan iribuynuzlu mal-qaranın taunu ilə xəstələnmir.
• Təbii qazanılmış: aktiv (xəstəlikdən sonra) və passiv (anadan cift və süd vasitəsilə keçən anticisimlər).
• Süni aktiv: peyvənd (öldürülmüş və ya zəiflədilmiş mikroblar, zərərsizləşdirilmiş toksin); immunitet gec yaranır, amma uzun sürür.
• Süni passiv: müalicəvi zərdab (hazır anticisimlər); dərhal təsir edir, amma qısa müddətlidir.

Körpəlik və qocalıq, pis qidalanma, vitamin çatışmazlığı, yorğunluq, soyuqlama və xroniki xəstəliklər müqaviməti azaldır.

• Temperatur: patogen mikrobların çoxu bədən temperaturunda (təxminən 37 °C) yaxşı çoxalır; soyuq onları öldürmür, yalnız çoxalmanı dayandırır, yüksək temperatur isə öldürür.
• Günəş işığı: ultrabənövşəyi şüalar mikrobları məhv edir, işıqlı və havalandırılan otaqlarda yoluxma azalır.
• Fəsil: yayda istilik və milçəklər bağırsaq infeksiyalarını, soyuq mövsümdə qapalı yerlərdə sıxlıq və soyuqlama qripi artırır.
• Sanitariya: təmiz içməli su, kanalizasiya, şəxsi gigiyena xəstəliklərin yayılmasını kəskin azaldır.
• Kimyəvi maddələr: dezinfeksiyaedici maddələr (xlor, 70%-li spirt, yod) mikrobları öldürür; antibiotiklər (penisillini 1928-ci ildə A. Fleminq kəşf etmişdir) bakteriyaları öldürür və ya çoxalmasını dayandırır, viruslara isə təsir etmir.