Bakteriyalar: quruluşu və qidalanması

Bakteriyalar – mikroskopik, tək hüceyrəli, nüvəsi olmayan canlılardır (prokariotlar). Hüceyrələrində sitoplazma, nukleoid (həlqəvi DNT) və ribosomlar var. Xaricdən bərk qlafla örtülmüşlər, bəzən əlavə selikli kapsulaya və hərəkət qamçılarına malik olurlar. Formalarına görə kokklar (kürəvi), basillər (çöpşəkilli), vibrionlar (vergülşəkilli) və spirillər (spiralşəkilli) ayrılır.

Qidalanmasına görə avtotrof (sianobakteriyalar, dəmir və kükürd bakteriyaları) və heterotrof olurlar. Heterotroflar saprofit (ölü orqanizmlərin qalıqları ilə qidalanan) və parazit (canlı orqanizmlərdə yaşayan) qruplarına bölünür. Əlverişsiz şəraitdə spor əmələ gətirirlər (çoxalma üçün deyil, qorunmaq üçündür). Çoxalması sadə bölünmə yolu ilə gedir.

Göbələklər: quruluşu və növləri

Göbələklər – həm bitki, həm də heyvan xüsusiyyətlərinə malik eukariot canlılardır. Hüceyrə divarı xitindən təşkil olunub, qlikogen toplayırlar və heterotrof yolla qidalanırlar. Bədənləri mitseli (göbələk telləri - hiflər) adlanan saplardan ibarətdir.

Göbələklər birhüceyrəli (maya göbələyi, mukor) və çoxhüceyrəli (papaqlı göbələklər, penitsill) olur. Papaqlı göbələklərin yerüstü hissəsi meyvə cismi (papaq və kötükcük) adlanır. Onların bəziləri yeməlidir (ağ göbələk, şampinyon), bəziləri isə zəhərlidir (solğun əzvay, qırmızı milçəkqıran). Göbələklər əsasən sporlarla, bəzən mitseli qırığı və ya tumurcuqlanma (maya göbələyi) ilə çoxalırlar. Bitkilərlə simbioz (mikoriza) yarada bilirlər.

Şibyələr: simbioz və ekologiya

Şibyələr – göbələk (heterotrof) və birhüceyrəli yaşıl yosun və ya sianobakteriyanın (avtotrof) müştərək (simbiotik) yaşaması nəticəsində əmələ gələn tam orqanizmdir. Göbələk hifləri suyu və mineral maddələri sorur, yosun hüceyrələri isə fotosintez edərək üzvi maddə hazırlayır.

Xarici görünüşünə görə şibyələr qabıqşəkilli, yarpaqşəkilli və kolşəkilli olur. Çox yavaş böyüyürlər. Şibyələr torpağın və havanın təmizliyinə qarşı çox həssasdırlar (bioindikatorlar). Sərt şəraitdə yaşaya bilir, torpaqəmələgətirmə prosesində iştirak edirlər. Əsasən şibyə qırıntıları ilə (vegetativ) çoxalırlar.

Təbiətdə və insan həyatında rolu

Saprofit bakteriyalar və göbələklər təbiətdə ölü üzvi maddələri parçalayaraq mineral maddələrə çevirirlər (təbiətin sanitarları). Maya göbələyi çörəkbişirmədə, süd turşusu bakteriyaları qatıq, pendir istehsalında istifadə olunur. Bəzi göbələklərdən (penitsill) antibiotik alınır. Lakin parazit göbələklər (pas, sürmə, un şehciyi göbələkləri) kənd təsərrüfatı bitkilərinə böyük zərər vurur. Parazit bakteriyalar insanlarda xolera, vərəm, tetanus kimi xəstəliklər törədir. Xəstəliklərə qarşı peyvəndləmə, təmizlik qaydalarına riayət və düzgün qida emalı tətbiq edilir.

Yadda saxla

Bakteriyalar prokariotdur, formaları: kokk, basil, vibrion, spirill. Spor yalnız müdafiə üçündür.
Göbələklər eukariotdur, hüceyrə divarı xitindir, xloroplastları yoxdur, ehtiyat maddəsi qlikogendir.
Papaqlı göbələklərdə mikoriza (bitki kökü ilə simbioz) rast gəlinir.
Şibyə göbələk və yosun (və ya sianobakteriya) simbiozudur. Təmiz hava indikatorudur.
Maya göbələyi birhüceyrəlidir və tumurcuqlanma ilə çoxalır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Şibyələrdə yosun və göbələk komponentləri bir-birini nə ilə təmin edir?
Həlli
Şibyə simbiotik orqanizmdir. Göbələk komponenti (hiflər) substratdan su və həll olunmuş mineral maddələri soraraq yosuna ötürür, eyni zamanda onu qurumaqdan qoruyur. Yosun (və ya sianobakteriya) isə xloroplastlara malik olduğu üçün işıqda fotosintez edərək üzvi maddələr yaradır və göbələyi qidalandırır. Bu qarşılıqlı faydalı əlaqə (simbioz) şibyənin ən çətin şəraitdə belə yaşamasına imkan verir.

Cavab: Göbələk – su və mineral maddələrlə, yosun – üzvi maddələrlə təmin edir.
Misal 2
Nə üçün bakteriyalarda əmələ gələn sporları göbələk sporları ilə eyniləşdirmək olmaz?
Həlli
Göbələklərdə (və bitkilərdə) sporlar əsasən çoxalma və yayılma vasitəsidir. Bir orqanizm minlərlə spor əmələ gətirir və hər bir spordan yeni orqanizm inkişaf edə bilir. Lakin bakteriyalarda (məsələn, basillərdə) bir hüceyrə daxilində yalnız bir spor yaranır. Spor yalnız əlverişsiz şəraitdən (quraqlıq, soyuq, istilik) qorunmaq üçündür və əlverişli şəraitə düşdükdə ondan yalnız bir bakteriya hüceyrəsi çıxır.

Cavab: Bakteriya sporu çoxalma vasitəsi deyil, müdafiə qabığıdır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Qida məhsullarının xarab olmasına hansı orqanizmlər səbəb ola bilər?
1. Sianobakteriyalar və yaşıl yosunlar
2. Saprofit bakteriyalar və kif göbələkləri
3. Papaqlı göbələklər və şibyələr
4. Parazit bakteriyalar və viruslar
5. Dəmir bakteriyaları və kükürd bakteriyaları
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Saprofit bakteriyalar və kif göbələkləri
Qida məhsulları ölü üzvi maddələrdir. Onlarla qidalanaraq məhsulu xarab edənlər heterotrof saprofit orqanizmlərdir: saprofit bakteriyalar (çürümə bakteriyaları) və kif göbələkləri (mukor, penitsill). Sianobakteriyalar və dəmir bakteriyaları avtotrofdur, parazitlər isə canlı orqanizmlərdə yaşayır.
Mukor (ağ kif) göbələyinin mitselisi üçün hansı fikir doğrudur?
1. Çoxhüceyrəlidir, hüceyrələri xloroplastlara malikdir.
2. Kök, gövdə və yarpağa malikdir.
3. Şibyənin tərkibinə daxil olaraq onu su ilə təmin edir.
4. Şaxələnmiş böyük birhüceyrədən ibarətdir.
5. Hüceyrə divarı sellülozadan təşkil olunmuşdur.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Şaxələnmiş böyük birhüceyrədən ibarətdir.
Mukor göbələyinin mitselisi arakəsməsizdir (çoxnüvəli tək nəhəng hüceyrədir). Penitsill göbələyindən fərqli olaraq o birhüceyrəlidir. Göbələklərdə xloroplast olmur və orqanlar (kök, gövdə, yarpaq) inkişaf etməyib. Hüceyrə divarı xitindəndir.
3
Göbələklərin heyvanlara bənzər xüsusiyyətlərinə hansılar aiddir?
1. Ehtiyat karbohidrat kimi qlikogen toplanması
2. Sormaqla qidalanma
3. Hüceyrə divarında xitinin olması
4. Üzvi maddələrlə heterotrof yolla qidalanma
5. Ömür boyu böyüməsi
1. 1, 3, 4
2. 2, 4, 5
3. 1, 2, 3
4. 3, 4, 5
5. 1, 4, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 1, 3, 4
Göbələklərin heyvanlarla oxşar xüsusiyyətləri: heterotrof qidalanma (xloroplastın olmaması), ehtiyat maddəsi kimi qlikogen (heyvan nişastası) toplanması, maddələr mübadiləsinin son məhsulu olaraq sidik cövhərinin yaranması və hüceyrə divarında xitin olmasıdır. Sormaqla qidalanma və ömür boyu böyümə bitkilərlə oxşar xüsusiyyətlərdir.

Tipik səhvlər

Bakteriyalarda sporun çoxalma funksiyası daşıdığını zənn etmək (əslində yalnız əlverişsiz şəraitdən qorunmaq üçündür).
Göbələkləri bitki hesab edərək onların fotosintez etdiyini düşünmək. Göbələklər tam heterotrofdur və xloroplastlara malik deyil.
Bütün göbələklərin çoxhüceyrəli olduğunu düşünmək. Maya göbələyi və mukor birhüceyrəlidir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et