Bir hüceyrə, bütöv orqanizm
Birhüceyrəlinin hüceyrəsi membranla örtülüdür, içində sitoplazma, bir və ya bir neçə nüvə və xüsusi orqanoidlər var.
- Hərəkət: yalançı ayaqlarla (amöb), qamçı ilə (evqlena), kirpiklərlə (infuzor).
- Qidalanma: əksəriyyəti hazır üzvi maddə ilə qidalanır. Qida hissəciyi sitoplazma ilə əhatə olunur, həzm vakuolu yaranır, həzm olunmamış qalıqlar xaric edilir. Yaşıl evqlena işıqda xloroplastları ilə fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddə ilə qidalanır, yəni miksotrofdur.
- Tənəffüs: oksigen bütün bədən səthindən daxil olur.
- İfrazat: şirin suda yaşayanlarda yığılıb-açılan vakuol hüceyrəyə daim daxil olan artıq suyu və maye mübadilə məhsullarını xaric edir.
- Qıcıqlanma: amöb duz kristalından uzaqlaşır, evqlena isə qırmızı işığa həssas gözcük sayəsində işığa doğru üzür.
Çoxalma və sista
Birhüceyrəlilər əsasən qeyri-cinsi yolla, hüceyrənin ikiyə bölünməsi ilə çoxalır: əvvəlcə nüvə, sonra sitoplazma bölünür. Əlverişli şəraitdə bölünmə tez-tez təkrarlanır və fərdlərin sayı sürətlə artır. İnfuzorlarda bundan başqa konyuqasiya olur: iki fərd müvəqqəti birləşib nüvə materialı mübadiləsi edir. Bu cinsi prosesdir, fərdlərin sayı artmır.
Əlverişsiz şəraitdə (quraqlıq, soyuq) çoxları sista əmələ gətirir: hüceyrə sıx qılafa bürünür və uzun müddət sağ qalır. Sistalar su və küləklə yayılır; parazitlər də insana çox vaxt sista halında keçir.
Əsas tiplər
- Sarkomastiqoforlar tipi: sarkodinlər sinfi (adi amöb, dizenteriya amöbü, foraminiferlər, şüalılar) və qamçılılar sinfi (yaşıl evqlena, volvoks, tripanosom, leyşmaniya, lyambliya).
- Sporlular tipi: hamısı parazitdir, yetkin formalarında hərəkət orqanoidləri yoxdur (malyariya plazmodisi, toksoplazma, koksidilər).
- İnfuzorlar tipi: bədən kirpiklərlə örtülüdür, iki nüvə var: böyük nüvə həyat fəaliyyətini idarə edir, kiçik nüvə cinsi prosesdə iştirak edir. Tərlik infuzorunun hüceyrə ağzı və iki yığılıb-açılan vakuolu var.
Foraminiferlərin əhəngli çanaqları dəniz dibində toplanaraq təbaşir və əhəngdaşı yataqları əmələ gətirib. Birhüceyrəlilər su hövzələrində qida zəncirinin vacib həlqəsidir.
Birhüceyrəlilərin törətdiyi xəstəliklər
| Törədici | Xəstəlik | Yoluxma yolu |
|---|---|---|
| Dizenteriya amöbü | amöb dizenteriyası (yoğun bağırsaqda yaralar, qanlı ishal) | sistalarla çirklənmiş su, yuyulmamış meyvə-tərəvəz, çirkli əllər |
| Lyambliya | lyamblioz (nazik bağırsaq) | sistalarla, çirkli su və əllər |
| Balantidi (infuzor) | balantidiaz (yoğun bağırsaq) | sistalarla |
| Malyariya plazmodisi | malyariya (qızdırma tutmaları) | dişi anofeles ağcaqanadının sancması |
| Tripanosom | yuxu xəstəliyi (Afrika) | tse-tse milçəyinin sancması |
| Leyşmaniya | leyşmanioz (dəri yaraları və ya daxili orqanların zədələnməsi) | moskitlərin sancması |
| Toksoplazma | toksoplazmoz | pişiklərlə təmas, yaxşı bişirilməmiş ət |
Malyariya plazmodisi əvvəlcə insanın qaraciyər hüceyrələrində, sonra eritrositlərdə çoxalır. Eritrositlər dağılanda zəhərli maddələr qana keçir və qızdırma tutması başlayır. Plazmodinin cinsi çoxalması ağcaqanadda getdiyi üçün ağcaqanad əsas sahib, insan aralıq sahibdir. Profilaktika: qaynadılmış su içmək, əlləri və meyvə-tərəvəzi yumaq, ağcaqanadlarla mübarizə.
Yadda saxla
- Yığılıb-açılan vakuol şirin su birhüceyrəlilərində artıq suyu xaric edir; həzm vakuolu qidanı həzm edir.
- Yaşıl evqlena miksotrofdur: işıqda fotosintez edir, qaranlıqda heterotrof qidalanır.
- İnfuzorun böyük nüvəsi həyat fəaliyyətini idarə edir, kiçik nüvəsi konyuqasiyada iştirak edir.
- Malyariya plazmodisinin əsas sahibi dişi anofeles ağcaqanadı, aralıq sahibi insandır; plazmodi eritrositləri dağıdır.
- Sista əlverişsiz şəraitdə yaşamağa və yayılmağa kömək edir; bağırsaq parazitləri çox vaxt sista ilə yoluxur.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Şirin sudan götürülmüş amöbü duzlu suya keçirdilər. Onun yığılıb-açılan vakuolu çox seyrək yığılmağa başladı. Bunu necə izah etmək olar?
Həlli
- Şirin suda amöbün sitoplazmasında duzların qatılığı ətraf sudakından çoxdur, ona görə su hüceyrəyə daim daxil olur.
- Yığılıb-açılan vakuol bu artıq suyu xaric edir, əks halda hüceyrə şişib partlayardı.
- Duzlu suda xaricdəki və daxildəki qatılıq fərqi azalır, hüceyrəyə az su daxil olur, ona görə vakuol seyrək işləyir.
Nəticə: yığılıb-açılan vakuolun əsas işi artıq suyu çıxarmaqdır; buna görə də dəniz birhüceyrəlilərində o, adətən olmur.
Misal 2
Xəstədə müəyyən fasilələrlə təkrarlanan qızdırma tutmaları var, qan analizində eritrositlərin içində parazitlər tapılıb. Hansı xəstəlikdir, törədicisi hansı tipə aiddir və xəstəlik insana necə keçir?
Həlli
- Eritrositlərin içində çoxalan və dövri qızdırma tutmaları yaradan parazit malyariya plazmodisidir, xəstəlik malyariyadır.
- Plazmodi hərəkət orqanoidi olmayan parazitdir, Sporlular tipinə aiddir.
- İnsana dişi anofeles ağcaqanadı sancanda keçir.
Cavab: malyariya; sporlular tipi; anofeles ağcaqanadının sancması ilə.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı birhüceyrəli həm avtotrof, həm də heterotrof qidalana bilir?
- adi amöb
- tərlik infuzoru
- yaşıl evqlena
- malyariya plazmodisi
- dizenteriya amöbü
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C yaşıl evqlena
Yaşıl evqlenanın xloroplastları var: işıqda fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddə ilə qidalanır. Qalanları yalnız heterotrofdur.
Malyariya plazmodisi haqqında doğru fikirləri seçin:
- Sporlular tipinə aiddir.
- İnsana ev milçəyi ilə keçir.
- Eritrositləri dağıdır.
- Əsas sahibi anofeles ağcaqanadıdır.
- Kirpiklərlə hərəkət edir.
- 1, 2, 3
- 2, 4, 5
- 1, 3, 5
- 1, 3, 4
- 3, 4, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D 1, 3, 4
1, 3 və 4 doğrudur. Plazmodi ağcaqanadla keçir, milçəklə yox (2 səhvdir); sporlularda hərəkət orqanoidləri yoxdur (5 səhvdir).
Tərlik infuzorunda konyuqasiya zamanı nə baş verir?
- fərdlərin sayı ikiqat artır
- iki fərd nüvə materialı mübadiləsi edir
- sista əmələ gəlir
- böyük nüvə dəyişmədən qız hüceyrələrə keçir
- yeni həzm vakuolu yaranır
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B iki fərd nüvə materialı mübadiləsi edir
Konyuqasiya cinsi prosesdir: iki infuzor müvəqqəti birləşib kiçik nüvələrdən yaranan nüvə materialını mübadilə edir. Fərdlərin sayı artmır, böyük nüvə isə dağılır və sonra yenidən yaranır.
Tipik səhvlər
- Malyariya plazmodisinin əsas sahibinin insan olduğunu düşünmək. Cinsi çoxalma ağcaqanadda getdiyi üçün əsas sahib ağcaqanaddır.
- Konyuqasiyanı çoxalma saymaq. Bu, cinsi prosesdir: irsi material yenilənir, fərdlərin sayı isə artmır.
- Yığılıb-açılan vakuolu həzm vakuolu ilə qarışdırmaq: birincisi artıq suyu çıxarır, ikincisi qidanı həzm edir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.