Ümumi xüsusiyyətləri

Sporlular tipinin bütün nümayəndələri parazit həyat tərzi keçirir və sahib orqanizmin daxilində yaşayırlar. Onların əksəriyyətinin hərəkət orqanoidləri (yalançı ayaqlar, qamçılar, kirpiklər) yoxdur və ya çox zəif inkişaf etmişdir. Qidalanmaları osmotik yolla, yəni sahib orqanizmin hüceyrə və toxumalarından qida maddələrini soraraq baş verir.

Sporluların həyat dövrləri mürəkkəbdir, adətən bir neçə mərhələdən ibarət olur və çox vaxt sahib dəyişdirməklə gedir. Çoxalma həm qeyri-cinsi yolla (şizoqoniya), həm də cinsi yolla (qametoqoniya, sporogoniya) baş verir. Onlar yoluxma üçün xüsusi infeksiya formaları – sporlar əmələ gətirirlər. Malyariya paraziti (Plasmodium) bu tipin ən məşhur və tibbi cəhətdən ən əhəmiyyətli nümayəndəsidir.

Malyariya parazitinin (Plasmodium) həyat dövrü

Malyariya paraziti (Plasmodium) iki sahibdə inkişaf edir:

İnsan (aralıq sahib): Anofeles ağcaqanadı sağlam insanı sancarkən tüpürcək vəzilərindəki sporozoitləri insanın qanına keçirir. Sporozoitlər qanla qaraciyərə çatır və qaraciyər hüceyrələrində qeyri-cinsi yolla çoxalaraq merozoitlər əmələ gətirir. Qaraciyər hüceyrələrini tərk edən merozoitlər qırmızı qan hüceyrələrinə (eritrositlərə) daxil olur və orada da qeyri-cinsi yolla (şizoqoniya) çoxalır. Eritrositlər partlayır, merozoitlər qana yayılır və yeni eritrositləri yoluxdurur. Bu proses malyariya tutmalarına (yüksək hərarət, titrətmə) səbəb olur. Bəzi merozoitlər qametositlərə (cinsi hüceyrələrin inkişaf etməmiş formaları) çevrilir.
Anofeles ağcaqanadı (əsas sahib): Ağcaqanad xəstə insanı sancdıqda, insanın qanından qametositləri alır. Ağcaqanadın mədəsində qametositlərdən qametlər inkişaf edir, mayalanır və ziqota əmələ gəlir. Ziqotadan inkişaf edən sporlar (sporozoitlər) ağcaqanadın tüpürcək vəzilərinə keçir və dövr təkrarlanır.

Yadda saxla

Bütün sporlular parazitdir, hərəkət orqanoidləri yoxdur və ya zəif inkişaf edib.
Həyat dövrləri mürəkkəbdir, adətən sahib dəyişdirməklə gedir və spor əmələ gətirirlər.
Malyariya paraziti (Plasmodium) insan (aralıq sahib) və anofeles ağcaqanadı (əsas sahib) arasında sahib dəyişir.
İnsanda qaraciyər hüceyrələrində və eritrositlərdə qeyri-cinsi çoxalma baş verir.
Ağcaqanadda cinsi çoxalma (mayalanma, ziqota əmələ gəlməsi) və spor əmələ gəlmə baş verir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Sporlular tipinə aid olan orqanizmlərin əsas xüsusiyyətlərini sadalayın.
Həlli
Sporlular tipinin nümayəndələri tamamilə parazit həyat tərzi keçirirlər. Onların hərəkət orqanoidləri yoxdur və ya çox zəif inkişaf etmişdir. Həyat dövrləri mürəkkəbdir, çox vaxt bir neçə sahib dəyişdirməklə baş verir. Çoxalma həm qeyri-cinsi (şizoqoniya), həm də cinsi (qametoqoniya, sporogoniya) yolla gedir. Yoluxma üçün xüsusi infeksiya formaları – sporlar əmələ gətirirlər. Qidalanma sahib orqanizmin hüceyrələrindən və toxumalarından osmotik yolla sorulma ilə baş verir.
Misal 2
Malyariya xəstəliyinin insan orqanizmindəki inkişaf dövründə hansı hüceyrələr yoluxur və xəstəliyin əlamətləri nə zaman özünü göstərir?
Həlli
Malyariya parazitinin (Plasmodium) insan orqanizmindəki inkişaf dövründə ilk olaraq qaraciyər hüceyrələri yoluxur. Ağcaqanadın sancması ilə qana keçən sporozoitlər qaraciyərə çatır və orada çoxalır. Daha sonra qaraciyər hüceyrələrindən çıxan merozoitlər qırmızı qan hüceyrələrinə (eritrositlərə) daxil olur və orada qeyri-cinsi yolla çoxalmağa başlayır. Eritrositlərin partlaması nəticəsində merozoitlər qana yayılır və yeni eritrositləri yoluxdurur. Məhz eritrositlərin partlaması və parazitin zəhərli maddələrinin qana yayılması malyariya üçün xarakterik olan yüksək hərarət, titrətmə və tərləmə tutmalarına səbəb olur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakılardan hansı Sporlular tipinə aid orqanizmlərin əsas xüsusiyyəti DEYİL?
1. Parazit həyat tərzi keçirmələri
2. Hərəkət orqanoidlərinin olmaması
3. Sahib dəyişdirməklə inkişaf etmələri
4. Fotosintez qabiliyyətinə malik olmaları
5. Spor əmələ gətirmələri
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Fotosintez qabiliyyətinə malik olmaları
Sporlular parazitdir və fotosintez etmirlər. Bu xüsusiyyət bitkilərə və bəzi birhüceyrəli yosunlara aiddir.
Malyariya parazitinin insan orqanizminə keçən infeksiya forması necə adlanır?
1. Merozoit
2. Qametosit
3. Sporozoit
4. Ziqota
5. Trofozoit
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Sporozoit
Anofeles ağcaqanadının tüpürcək vəzilərində olan sporozoitlər insanı sancarkən qanına keçir.
Malyariya parazitinin cinsi çoxalması hansı sahibdə baş verir?
1. İnsan
2. İt
3. Siçan
4. Anofeles ağcaqanadı
5. Quş
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Anofeles ağcaqanadı
Malyariya parazitinin cinsi çoxalması (qametlərin birləşməsi və ziqota əmələ gəlməsi) anofeles ağcaqanadının mədəsində baş verir. İnsan aralıq sahibdir və onda qeyri-cinsi çoxalma gedir.

Tipik səhvlər

Malyariya parazitinin yalnız bir sahibdə inkişaf etdiyini düşünmək.
İnsanı malyariya parazitinin əsas sahibi hesab etmək (əsas sahib anofeles ağcaqanadıdır, insanda qeyri-cinsi çoxalma baş verir).
Malyariya simptomlarının (titrətmə, qızdırma) qaraciyər hüceyrələrinin partlaması ilə əlaqəli olduğunu düşünmək (əslində eritrositlərin partlaması ilə bağlıdır).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et