Tipin ümumi əlamətləri

Bədən bir hüceyrədən ibarətdir, lakin müstəqil orqanizmdir: qidalanır, tənəffüs edir, artıq maddələri xaric edir, çoxalır və qıcığa cavab verir.
Hərəkət orqanoidləri yalançı ayaqlar (psevdopodilər) və ya qamçılardır.
Şirin su formalarında yığılıcı (ifrazat) vakuol hüceyrəyə osmos yolu ilə daxil olan artıq suyu xaric edir.
Əsasən ikiyə bölünmə ilə çoxalır; bəzi növlərdə cinsi proses də var.
Əlverişsiz şəraitdə sista əmələ gətirir: hüceyrə qalın qılafla örtülür və bu halda quraqlığa, soyuğa davam gətirir, küləklə və su ilə yayılır.
Şirin və duzlu sularda, nəm torpaqda yaşayır; bir qismi insan və heyvanların parazitidir.

Tipin təsnifatı

Sarkomastiqoforlar tipi iki sinfə bölünür:

Əlamət	Sarkodinlər sinfi	Qamçılılar sinfi
Hərəkət	yalançı ayaqlar	bir və ya bir neçə qamçı
Bədən forması	dəyişkəndir və ya çanaq, skeletlə müəyyən olunur	sabitdir, sıx pellikula ilə örtülür
Qidalanma	heterotrof	avtotrof, heterotrof və ya miksotrof
Bölünmə	ikiyə bölünmə	uzununa ikiyə bölünmə
Nümayəndələr	adi amöb, dizenteriya amöbü, foraminiferlər, radiolyarilər	yaşıl evqlena, volvoks, tripanosom, leyşmaniya, lyambliya

Sarkodinlər sinfi

Adi amöb şirin su gölməçələrinin dibində yaşayır. Yalançı ayaqlarla hərəkət edir və onlarla bakteriya, birhüceyrəli yosunları əhatə edib udur (faqositoz); qida həzm vakuolunda həzm olunur, həzm olunmayan qalıqlar istənilən yerdən xaric edilir.

Dizenteriya amöbü insanın yoğun bağırsağında parazitlik edir, bağırsaq divarında yaralar əmələ gətirir. İnsan sistalarla çirklənmiş su, yuyulmamış meyvə-tərəvəz və çirkli əllər vasitəsilə yoluxur.

Foraminiferlər dənizlərdə yaşayır, əhəngli çanaqları olur; çanağın deşiklərindən nazik yalançı ayaqlar çıxır. Onların çanaqlarından təbaşir və əhəngdaşı yataqları əmələ gəlib.

Radiolyarilər (şüalılar) dəniz planktonunda yaşayır, skeletləri silisium-oksiddəndir, yalançı ayaqları şüavari olur.

Qamçılılar sinfi

Yaşıl evqlena şirin sularda yaşayır. Onun qamçısı, işığahəssas gözcüyü, xloroplastları və yığılıcı vakuolu var. İşıqda fotosintez edir (avtotrof), qaranlıqda isə suda həll olmuş hazır üzvi maddələri bədən səthi ilə udur (heterotrof). Belə qarışıq qidalanma miksotrof qidalanma adlanır və bitki ilə heyvanlar arasındakı yaxınlığı göstərir.

Volvoks minlərlə qamçılı hüceyrədən ibarət kürəşəkilli koloniyadır; hüceyrələr sitoplazma körpücükləri ilə birləşir. Koloniyada iş bölgüsü var: hüceyrələrin çoxu hərəkət və qidalanmanı, az bir qismi çoxalmanı təmin edir (içəridə qız koloniyalar yaranır). Bu, çoxhüceyrəlilərin necə yarana bildiyini göstərir.

Parazit qamçılılar:

tripanosom Afrika yuxu xəstəliyini törədir, se-se milçəyi ilə ötürülür;
leyşmaniya leyşmaniozu törədir, moskitlərin sancması ilə ötürülür;
lyambliya nazik bağırsaqda yaşayır, lyamblioz törədir, sistalarla çirklənmiş su və qida ilə yoluxur.

Yadda saxla

Sarkomastiqoforlar tipinə iki sinif daxildir: sarkodinlər (yalançı ayaqlar) və qamçılılar (qamçılar).
Yaşıl evqlena miksotrofdur: işıqda fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddələrlə qidalanır.
Foraminiferlərin çanağı əhəngli, radiolyarilərin skeleti silisium-oksiddən olur.
Dizenteriya amöbü və lyambliya sistalarla yoluxur; tripanosomu se-se milçəyi, leyşmaniyanı moskitlər ötürür.
Volvoks koloniyasında hüceyrələr arasında iş bölgüsü var.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Gölməçə suyundan hazırlanmış preparatda bədəninin forması daim dəyişən bir orqanizm görünür. O, yalançı ayaqlarla bakteriyanı əhatə edir; sitoplazmasında vaxtaşırı yığılıb boşalan qabarcıq var. a) Orqanizm hansı sinfə aiddir? b) Qida necə udulur? c) Qabarcığın funksiyası nədir və dəniz amöblərində niyə adətən olmur?
Həlli
1. Yalançı ayaqlar və dəyişkən forma sarkodinlərə xasdır; bu, adi amöbdür.
2. Amöb qidanı yalançı ayaqlarla əhatə edib udur, bu proses faqositoz adlanır; qida həzm vakuolunda həzm olunur.
3. Qabarcıq yığılıcı vakuoldur. Şirin suda duzların qatılığı sitoplazmadakından azdır, ona görə su osmos yolu ilə daim hüceyrəyə daxil olur və vakuol onu xaric edir. Dəniz suyunun qatılığı hüceyrə möhtəviyyatına yaxındır, su axını zəifdir, buna görə dəniz formalarında yığılıcı vakuol adətən olmur.
Cavab: sarkodinlər (adi amöb); faqositoz; artıq suyu xaric edir.
Misal 2
Tərkibində həll olmuş üzvi maddələr olan suya yaşıl evqlena salındı. Birinci qab işıqda, ikinci qab uzun müddət qaranlıqda saxlanıldı. Hər qabda nə müşahidə olunacaq?
Həlli
1. İşıqda evqlena xloroplastlarda fotosintez edir, yəni avtotrof qidalanır və yaşıl qalır. Gözcük sayəsində işıqlı tərəfə üzür.
2. Qaranlıqda fotosintez mümkün deyil. Evqlena məhv olmur: suda həll olmuş hazır üzvi maddələri bədən səthi ilə udur və heterotrof qidalanır. Uzun müddət qaranlıqda qaldıqda xlorofilini itirir və rəngsizləşir, lakin yaşayır və çoxalır.
3. Nəticə: evqlena miksotrofdur, şəraitdən asılı olaraq qidalanma üsulunu dəyişir.
Cavab: işıqda avtotrof qidalanır, qaranlıqda heterotrof qidalanmaya keçir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Sarkomastiqoforlar tipinin hansı nümayəndəsi həm avtotrof, həm də heterotrof qidalana bilir?
1. Adi amöb
2. Yaşıl evqlena
3. Dizenteriya amöbü
4. Tripanosom
5. Foraminifer
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Yaşıl evqlena
Yaşıl evqlenanın xloroplastları var: işıqda fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddələrlə qidalanır. Qalanları yalnız heterotrofdur.
2
Uyğunluğu müəyyən edin.
1. Foraminifer
2. Radiolyari
3. Volvoks
a) silisium-oksiddən skelet b) əhəngli çanaq c) koloniya əmələ gətirir
1. 1-a, 2-b, 3-c
2. 1-b, 2-a, 3-c
3. 1-c, 2-a, 3-b
4. 1-b, 2-c, 3-a
5. 1-a, 2-c, 3-b
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B 1-b, 2-a, 3-c
Foraminiferlərin çanağı əhənglidir (1-b), radiolyarilərin skeleti silisium-oksiddəndir (2-a), volvoks koloniya halında yaşayır (3-c).
3
Hansılar qamçılılar sinfinə aiddir?
1. lyambliya
2. dizenteriya amöbü
3. leyşmaniya
4. foraminifer
5. tripanosom
1. 1, 2, 4
2. 2, 3, 5
3. 1, 3, 5
4. 3, 4, 5
5. 1, 2, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C 1, 3, 5
Lyambliya, leyşmaniya və tripanosom qamçılarla hərəkət edir. Dizenteriya amöbü və foraminifer yalançı ayaqlı sarkodinlərdir. Doğru: 1, 3, 5.

Tipik səhvlər

Evqlenanı bitki hesab etmək: xloroplastı olsa da, qaranlıqda heterotrof qidalanır və zoologiyada qamçılılar sinfinə aid edilir.
Foraminiferlərin və radiolyarilərin skelet maddəsini qarışdırmaq: foraminiferlərdə əhəng, radiolyarilərdə silisium-oksid.
Bağırsaq parazitləri olan dizenteriya amöbünü və lyambliyanı eyni sinfə aid etmək: birincisi sarkodindir, ikincisi qamçılıdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et