Yaşıl evqlenanın yaşayış mühiti və quruluşu

Qamçılılar sinfi sarkomastiqoforlar tipinə aiddir. Yaşıl evqlena üzvi maddələrlə zəngin, çirklənmiş şirin su hövzələrində (gölməçə, arx) yaşayır; çox çoxaldıqda su yaşıl rəngə boyanır. Bədəni uzunsov, iyəbənzərdir, uzunluğu təxminən 0,05 mm-dir.

Sitoplazmanın xarici qatı sıx və elastik örtük, yəni pellikula əmələ gətirir, buna görə evqlenanın bədən forması sabitdir. Bədənin ön ucunda bir qamçı, onun dibində işığa həssas qırmızı gözcük (stiqma) və yığılıb-açılan vakuol yerləşir. Sitoplazmada nüvə və xlorofil saxlayan çoxlu xromatofor var. Ehtiyat qida nişastaya oxşar karbohidrat şəklində toplanır.

Hərəkət, qidalanma, tənəffüs və ifrazat

Evqlena qamçısını burğu kimi fırladaraq suya sanki «vidalanır» və qamçısı qabaqda olmaqla irəliləyir.

Evqlenanın qidalanması qarışıqdır (miksotrof):

işıqda xromatoforlarla fotosintez edir, yəni bitki kimi avtotrof qidalanır;
uzun müddət qaranlıqda qaldıqda xlorofili itirir, solğunlaşır və suda həll olmuş hazır üzvi maddələri bütün bədən səthi ilə udur, yəni heterotrof qidalanır. İşığa qaytarıldıqda yenidən yaşıllaşır.

Bu xüsusiyyət bitkilərlə heyvanların mənşəcə yaxınlığını göstərir: botaniklər evqlenanı yosun, zooloqlar isə birhüceyrəli heyvan kimi öyrənir.

Tənəffüs bütün bədən səthi ilə gedir: suda həll olmuş oksigen udulur, karbon qazı xaric edilir. İfrazat: artıq su və həll olmuş zərərli maddələr yığılıb-açılan vakuolla, qismən də bədən səthindən xaric olunur.

Çoxalma, sistalaşma və qıcığa cavab

Evqlena cinsiyyətsiz yolla, uzununa ikiyə bölünməklə çoxalır: əvvəlcə nüvə bölünür, sonra bədən uzununa iki hissəyə ayrılır. Qız hüceyrələrdən biri köhnə qamçını saxlayır, digərində yeni qamçı əmələ gəlir.

Əlverişsiz şəraitdə (soyuq, su hövzəsinin quruması) evqlena qamçısını itirir, yumrulaşır və qalın qılafla örtülərək sista əmələ gətirir. Şərait yaxşılaşanda sistadan çıxır və yenidən qamçı əmələ gətirir.

Qıcığa cavab: gözcük sayəsində evqlena işıqlı yerə doğru üzür. Bu, fotosintez üçün vacibdir. Qamçılıların bəziləri parazitdir, məsələn, tripanosom (yuxu xəstəliyini törədir, tse-tse milçəyi ilə keçir), leyşmaniya və lyamblia.

Volvoks: koloniyalı qamçılı

Volvoks şirin sularda yaşayan kürəşəkilli koloniyadır. Kürənin səthində selikli maddəyə batmış minlərlə kiçik hüceyrə yerləşir, içi isə maye ilə doludur. Hər hüceyrədə iki qamçı, gözcük və xromatofor var. Hüceyrələr sitoplazmatik körpücüklərlə birləşib, buna görə qamçılar razılaşdırılmış hərəkət edir və koloniya fırlanaraq işığa doğru üzür.

Volvoksda iş bölgüsü yaranıb: hüceyrələrin çoxu yalnız hərəkət və qidalanmanı təmin edir, çoxala bilmir; az sayda iri generativ hüceyrə isə çoxalmanı həyata keçirir. Onlar bölünərək ana koloniyanın içində qız koloniyalar əmələ gətirir və ya qametlər (spermatozoid və yumurta hüceyrəsi) yaradır, yəni volvoksda cinsiyyətli proses də var. Qız koloniyalar çıxdıqdan sonra ana koloniya məhv olur. Volvoks çoxhüceyrəli orqanizmlərin koloniyalı qamçılılardan yarana bildiyini göstərir.

Yadda saxla

Yaşıl evqlena miksotrofdur: işıqda fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddələri bədən səthi ilə udur.
Pellikula evqlenanın bədən formasını sabit saxlayır; ön ucda qamçı, gözcük (stiqma) və yığılıb-açılan vakuol yerləşir.
Evqlena uzununa ikiyə bölünməklə çoxalır, əlverişsiz şəraitdə qamçısını itirib sista əmələ gətirir.
Gözcük işığı qəbul edir və evqlena işıqlı yerə doğru üzür.
Volvoks iki qamçılı hüceyrələrdən ibarət, sitoplazmatik körpücüklərlə birləşmiş koloniyadır; çoxalmanı yalnız generativ hüceyrələr həyata keçirir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
İçində yaşıl evqlena və suda həll olmuş üzvi maddələr olan iki qabdan biri işıqlı pəncərə önündə, digəri uzun müddət qaranlıq şkafda saxlanıldı. Üçüncü qabın yarısı qara kağızla örtülüb işıqlı yerə qoyuldu. Hər qabda nə müşahidə olunacaq?
Həlli
1. İşıqlı qab: evqlenalar yaşıl qalır, xromatoforlarla fotosintez edir və çoxalır, su yaşıllaşır.
2. Qaranlıq qab: fotosintez mümkün deyil. Evqlenalar xlorofili itirib solğunlaşır və suda həll olmuş üzvi maddələri bədən səthi ilə udaraq heterotrof qidalanır; buna görə ölmürlər.
3. Yarısı örtülmüş qab: gözcük işığı qəbul edir və evqlenalar qabın işıqlı hissəsinə toplaşır.
Nəticə: evqlena miksotrofdur və işığa doğru hərəkət edir.
Misal 2
Adi amöblə yaşıl evqlenanın oxşar və fərqli cəhətlərini göstərin.
Həlli
Oxşarlıq: hər ikisi birhüceyrəlidir, sarkomastiqoforlar tipinə aiddir, şirin suda yaşayır, bədən səthi ilə tənəffüs edir, artıq suyu yığılıb-açılan vakuolla xaric edir, ikiyə bölünməklə çoxalır və sista əmələ gətirir.

Fərq:
- bədən forması: amöbdə daimi deyil, evqlenada pellikula hesabına sabitdir;
- hərəkət: amöb yalançı ayaqcıqlarla, evqlena qamçı ilə hərəkət edir;
- qidalanma: amöb yalnız heterotrofdur, evqlena miksotrofdur;
- işığa münasibət: amöb güclü işıqdan uzaqlaşır, evqlenanın gözcüyü var və o, işığa doğru üzür;
- bölünmə: evqlena həmişə uzununa bölünür, amöbün isə daimi bədən oxu yoxdur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Yaşıl evqlenanın işıqlı yerə doğru üzməsini təmin edən işığa həssas quruluş hansıdır?
1. qamçı
2. gözcük (stiqma)
3. yığılıb-açılan vakuol
4. pellikula
5. nüvə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B gözcük (stiqma)
İşığı qırmızı gözcük (stiqma) qəbul edir, qamçı isə hərəkəti həyata keçirir. Vakuol artıq suyu xaric edir, pellikula bədən formasını saxlayır, nüvə hüceyrənin fəaliyyətini idarə edir.
Uzun müddət qaranlıqda saxlanılan yaşıl evqlena necə qidalanır?
1. xromatoforlarla fotosintez edir
2. yalançı ayaqcıqlarla bakteriyaları tutur
3. hüceyrə ağzı ilə bakteriyaları udur
4. qidalanmır, dərhal sista əmələ gətirir
5. suda həll olmuş üzvi maddələri bədən səthi ilə udur
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E suda həll olmuş üzvi maddələri bədən səthi ilə udur
Qaranlıqda fotosintez getmir, evqlena xlorofili itirir və heterotrof qidalanmaya keçir: həll olmuş hazır üzvi maddələri bütün bədən səthi ilə udur. Yalançı ayaqcıqlar amöbə, hüceyrə ağzı infuzora xasdır.
Volvoks koloniyası üçün doğrudur: 1. hüceyrələr sitoplazmatik körpücüklərlə birləşib; 2. hər hüceyrədə iki qamçı var; 3. bütün hüceyrələr çoxala bilir; 4. qız koloniyalar ana koloniyanın içində yaranır.
1. 1, 2, 4
2. 1, 3
3. 2, 3, 4
4. 3, 4
5. 1, 2, 3
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 1, 2, 4
Volvoksun hüceyrələri iki qamçılıdır (2) və sitoplazmatik körpücüklərlə birləşib (1), qız koloniyalar ana koloniyanın içində əmələ gəlir (4). Hüceyrələrin hamısı çoxala bilmir: çoxalmanı yalnız generativ hüceyrələr həyata keçirir (3 səhvdir).

Tipik səhvlər

Evqlenanı yalnız avtotrof və ya yalnız heterotrof saymaq: o, işıqdan asılı olaraq qidalanma üsulunu dəyişən miksotrofdur.
Evqlenanın eninə bölündüyünü düşünmək: o, uzununa bölünür, eninə bölünmə infuzor-tərliyə xasdır.
Volvoksun bütün hüceyrələrinin çoxala bildiyini düşünmək: koloniyada iş bölgüsü var və çoxalmanı yalnız generativ hüceyrələr həyata keçirir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et