Yosunların quruluşu və qidalanması

Yosunların bədəni toxuma və orqanlara bölünmür. Hüceyrələrində fotosintez həyata keçirən xloroplastlar (xromatoqfor adlanır) var. Qidalanma avtotrofdur — işıqda üzvi maddə sintez edirlər. Birhüceyrəli, koloniyalı və çoxhüceyrəli formaları mövcuddur.

Yaşıl yosunlar

Xlamidomonada — şirin sularda yaşayan, iki qamçılı birhüceyrəli hərəkətli yosundur; xromatoqforu kasa şəklindədir. Xlorella — qamçısız birhüceyrəlidir, yalnız qeyri-cinsi yolla çoxalır. Çoxhüceyrəli yaşıl yosunlardan ulotriks sapşəkillidir və suyun dibinə rizoid adlanan rəngsiz hüceyrə ilə yapışır. Spirogira isə lentşəkilli xromatoqforu olan və konyuqasiya ilə çoxalan sapşəkilli yosundur.

Qonur və qırmızı yosunlar

Qonur yosunlar (məsələn, laminariya və ya dəniz kələmi) dənizlərdə yaşayır. Onların xromatoqforlarında yaşıl xlorofillə bərabər qonur piqmentlər də olur. Laminariya rizoidlərlə suyun dibinə yapışır. Qırmızı yosunlar (və ya porfiralar) isə çox dərin sularda (200 metrə qədər) yaşaya bilirlər, çünki qırmızı piqmentləri dərinliyə keçən zəif işığı tutmağa imkan verir. Bu yosunlardan aqar-aqar maddəsi alınır.

Yadda saxla

Yosunlar ibtidai bitkilərdir: onların kökü, gövdəsi və yarpaqları yoxdur, bədənləri tallom adlanır.
Ulotriks və laminariya suyun dibinə rizoidlə (rəngsiz hüceyrə) birləşir, amma rizoid kök deyil.
Xlamidomonada həm cinsi, həm də qeyri-cinsi çoxala bilir (əlverişli şəraitdə zoosporlarla qeyri-cinsi, əlverişsiz şəraitdə isə qametlərlə cinsi).
Qırmızı yosunlar (baqrıqlar) işığı daha yaxşı mənimsədikləri üçün ən dərin sularda yaşayırlar.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Xlamidomonadanın əlverişli şəraitdə çoxalması necə baş verir?
Həlli
1. Əlverişli şəraitdə (isti su, qida bol olduqda) xlamidomonada qeyri-cinsi yolla çoxalır.
2. Yosun qamçılarını itirir və hərəkətsizləşir.
3. Onun daxilində bölünmə gedir və 4 (və ya 8) ədəd hərəkətli, iki qamçısı olan kiçik zoospor əmələ gəlir.
4. Ana hüceyrənin qılafı partlayır və zoosporlar suya çıxaraq müstəqil yaşayırlar. Cavab: Qamçılarını itirdikdən sonra daxilində bölünmə ilə 4 (bəzən 8) qamçılı zoospor əmələ gətirir.
Misal 2
Ulotriksin rizoidi ilə ali bitkilərin köklərinin fərqi nədən ibarətdir?
Həlli
1. Ali bitkilərin (məsələn, qıjılar və ya toxumlu bitkilər) kökləri mürəkkəb toxumalardan (ötürücü, örtük və s.) təşkil olunub və orqandır.
2. Ulotriksin rizoidi isə sadəcə yosunun aşağı hissəsində yerləşən, rəngsizləşmiş və uzanmış tək bir hüceyrədir (və ya çıxıntıdır).
3. O, yalnız bitkini substrata (daşa, dibə) yapışdırmaq funksiyasını daşıyır, mürəkkəb sorucu və ötürücü funksiyaları yoxdur. Cavab: Rizoid orqan və ya toxuma deyil, yosunu dibə yapışdıran rəngsiz bir hüceyrədir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Qırmızı yosunların digər yosunlara nisbətən dəniz və okeanlarda daha böyük dərinliklərdə (200 m-ə qədər) yaşaya bilməsinin səbəbi nədir?
1. Kök sisteminin daha güclü inkişaf etməsi
2. Xromatoqforlarında qırmızı piqmentin olması
3. Yalnız heterotrof qidalanmaları
4. Su təzyiqinə qarşı xüsusi qılafa malik olmaları
5. Daha sürətlə çoxalmaları
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Xromatoqforlarında qırmızı piqmentin olması
Qırmızı piqmentlər günəş işığının suyun dərinliklərinə keçə bilən göy və bənövşəyi şüalarını mənimsəyərək fotosintez etməyə imkan verir.
Xlamidomonada hüceyrəsində işığa doğru hərəkəti təmin edən hissə hansıdır?
1. Kasaşəkilli xromatoqfor
2. Yığılıb-açılan vakuol
3. Qırmızı "gözcük"
4. Nüvə
5. Qalın hüceyrə qılafı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Qırmızı "gözcük"
Xlamidomonadanın ön hissəsində işığı hiss edən və ona doğru hərəkəti (müsbət fototaksis) istiqamətləndirən qırmızı rəngli işığa həssas "gözcük" yerləşir.
Konyuqasiya adlanan xüsusi cinsi çoxalma prosesi hansı yosunda müşahidə olunur?
1. Xlamidomonada
2. Xlorella
3. Laminariya
4. Spirogira
5. Ulotriks
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Spirogira
Spirogiranın çoxalması konyuqasiya yolu ilə gedir — iki sap yanaşı gəlir və hüceyrə möhtəviyyatları bir-birinə qarışaraq ziqot əmələ gətirir.

Tipik səhvlər

Yosunların rizoidlərini kök adlandırmaq (yosunların orqanları olmur, rizoid sadəcə hüceyrəvi yapışma orqanoidi/çıxıntısıdır).
Xlorellanın cinsi yolla çoxaldığını düşünmək (xlorella yalnız qeyri-cinsi, avtosporlarla çoxalır).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et