Ümumi xüsusiyyətləri

Mamırlar ali sporlu bitkilərdir. Onların gövdə və yarpaqları var, lakin əsl kökləri yoxdur. Torpağa və ya substrata rizoidlər (kökəbənzər çıxıntılar) vasitəsilə birləşirlər. Rizoidlər vasitəsilə suyu və mineral maddələri sorurlar. Ötürücü toxumaları zəif inkişaf edib və ya yoxdur. Mamırların inkişaf tsiklində cinsi nəsil (qametofit) qeyri-cinsi nəsildən (sporofit) üstündür. Bizim təbiətdə gördüyümüz yaşıl mamır bitkisi qametofitdir. Sporofit isə qametofitin üzərində əmələ gəlir və qametofitdən qidalanır.

Yaşıl quşmamırı

Yaşıl quşmamırı (Cucullia) rütubətli meşələrdə torpağı xalı kimi örtür. İkievli bitkidir. Erkək bitkinin təpəsindəki yarpaqlar qırmızımtıl olur və burada erkək qametlər (spermatozoidlər) yaranır. Dişi bitkinin təpəsində isə yumurtahüceyrələr əmələ gəlir. Mayalanma yalnız su mühitində gedir. Mayalanmadan sonra dişi bitkinin təpəsində uzun saplaq üzərində qutucuq (sporofit) inkişaf edir. Qutucuqda sporlar yetişir. Sporlar yerə düşdükdə onlardan ilk olaraq yaşıl sapabənzər cücərti – protonema yaranır. Protonemadan isə yeni yetkin mamır bitkiləri (qametofit) inkişaf edir.

Sfaqnum mamırı və əhəmiyyəti

Sfaqnum (ağ mamır) bataqlıqlarda bitir. Yaşıl quşmamırından fərqli olaraq, sfaqnumun rizoidləri yoxdur. O, suyu gövdə və yarpaqlarındakı xüsusi ölü, içiboş su yığan hüceyrələr vasitəsilə özünə çəkir. Bu xüsusiyyətinə görə sfaqnum bataqlıqlaşmaya səbəb olur. Sfaqnumun alt hissəsi tədricən məhv olur, oksigensiz şəraitdə və sfaqnumol adlı bakterisid maddənin təsiri altında çürümür və torf əmələ gətirir. Torfdan yanacaq, gübrə, və sənaye xammalı kimi istifadə olunur.

Yadda saxla

Əsl kökləri yoxdur, rizoidləri var (sfaqnumda rizoid yoxdur).
İnkişaf tsiklində qametofit (cinsi nəsil) üstündür.
Mayalanma üçün su mütləqdir.
Spordan əvvəlcə protonema (sapabənzər cücərti) yaranır.
Sfaqnum mamırından torf əmələ gəlir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Yaşıl quşmamırının inkişaf tsiklində haploid (n) və diploid (2n) mərhələləri necə bir-birini əvəz edir?
Həlli
1. Yetkin yaşıl quşmamırı bitkisi haploiddir (n), çünki o, qametofit nəslidir.
2. Qametofitdə mitoz yolla haploid qametlər (spermatozoid və yumurtahüceyrə) yaranır.
3. Mayalanma nəticəsində diploid (2n) ziqot yaranır.
4. Ziqotdan diploid (2n) qutucuq (sporofit) inkişaf edir.
5. Qutucuqda meyoz bölünmə gedir və haploid (n) sporlar yaranır. Sporlar inkişaf edərək haploid protonema və qametofitə çevrilir.
Misal 2
Niyə sfaqnum mamırı olan yerlərdə bataqlıqlaşma gedir?
Həlli
1. Sfaqnumun yarpaqlarında və gövdəsində canlı xlorofilli hüceyrələrlə yanaşı, ölü və içiboş hüceyrələr (su yığan hüceyrələr) var.
2. Bu hüceyrələr öz çəkisindən dəfələrlə çox su udmaq qabiliyyətinə malikdir.
3. Yağış sularını özündə saxlayan sfaqnum torpağın səthində artıq rütubət yaradır və həmin ərazinin bataqlıqlaşmasına səbəb olur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Yaşıl quşmamırında qutucuq nəyi təmsil edir?
1. Qametofit nəsli
2. Erkək orqanları
3. Sporofit nəsli
4. Protonemanı
5. Kökləri
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Sporofit nəsli
Qutucuq (və saplaq) ziqotdan inkişaf edir və diploid xromosom yığımına malikdir. Bu, mamırların qeyri-cinsi nəslidir, yəni sporofitdir.
Mamırların çoxalmasında hansı şərt mütləq lazımdır?
1. Külək
2. Su mühiti
3. Həşəratlar
4. İşıq
5. Yüksək temperatur
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Su mühiti
Bütün ali sporlu bitkilərdə, o cümlədən mamırlarda, hərəkətli spermatozoidlərin yumurtahüceyrəyə çataraq mayalanmanı həyata keçirməsi üçün damla-maye su mühiti mütləq lazımdır.
Sfaqnum mamırını yaşıl quşmamırından fərqləndirən xüsusiyyət hansıdır?
1. Sporlarla çoxalması
2. Rizoidlərinin olmaması
3. Gövdə və yarpaqlarının olması
4. Qametofit nəslin üstünlük təşkil etməsi
5. Avtotrof qidalanması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Rizoidlərinin olmaması
Yaşıl quşmamırında torpağa bərkimək üçün rizoidlər var, sfaqnumda isə rizoidlər yoxdur. Digər variantlar hər iki mamır üçün xarakterikdir.

Tipik səhvlər

Mamırların rizoidlərini əsl kök hesab etmək. Mamırların əsl kökləri olmur.
Mamırlarda sporofit nəslin bitkinin əsas həyat formasını (yaşıl hissəsini) təşkil etdiyini düşünmək. Əksinə, onlarda qametofit üstündür.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et