Qıjıkimilərin ümumi xüsusiyyətləri
Qıjıkimilərin əsl kök sistemi, gövdəsi və yarpaqları var. Onların ötürücü toxumaları (ksilema və floema) yaxşı inkişaf etmişdir. Mamırlardan fərqli olaraq, qıjıkimilərin həyat tsiklində sporofit (qeyri-cinsi nəsil) qametofitdən (cinsi nəsildən) üstündür. Təbiətdə gördüyümüz yaşıl, çoxillik bitki sporofitdir. Qametofit isə çox kiçik ölçülü, sərbəst yaşayan profallar şəklindədir. Çoxalma və mayalanma üçün mütləq damla-maye suyu lazımdır.
Erkək qıjının quruluşu və inkişafı
Geniş yayılmış nümayəndəsi erkək qıjıdır. Onun yeraltı kökümsovu var və oradan əlavə köklər uzanır. Kökümsovdan iri, lələkvarı yarpaqlar (vayyalar) çıxır. Yarpaqların alt səthində sporangilər (soruslar) yerləşir və burada sporlar inkişaf edir.
Sporlar yetişdikdən sonra tökülür və rütubətli torpaqda cücərərək ürəkşəkilli, kiçik, yaşıl lövhəcik — protal əmələ gətirir. Protal qametofitdir, torpağa rizoidlərlə birləşir. Onun alt səthində həm erkək, həm də dişi cinsi orqanlar yaranır. Suyun iştirakı ilə spermatozoidlər yumurtahüceyrəni mayalayır. Ziqotdan yeni, diploid sporofit – cavan qıjı bitkisi inkişaf edir.
Qatırquyruğular və plaunlar
Qatırquyruğuların gövdəsi buğumludur və yarpaqları pulcuqşəkillidir, fotosintezi əsasən yaşıl gövdə edir. Çöl qatırquyruğusu yazda spordaşıyan qonur zoğlar, yayda isə yaşıl budaqlanan zoğlar əmələ gətirir. Onlar turş torpaqların göstəricisidir.
Plaunlar isə sürünən gövdəyə malikdir və gövdə kiçik yarpaqcıqlarla örtülmüşdür. Sancaqşəkilli plaunun şaquli zoğlarının ucunda spor sünbülcükləri olur. Qədim qıjıkimilər (ağacşəkilli formalar) milyon illər əvvəl məhv olaraq bugünkü daş kömür ehtiyatlarını yaradıblar.
Yadda saxla
- Əsl kök (əlavə köklər), gövdə və yarpaqları var.
- Həyat tsiklində sporofit (qeyri-cinsi nəsil) üstündür.
- Mayalanma üçün su mütləq lazımdır.
- Qametofit sərbəst yaşayan ürəkşəkilli lövhəcik — protaldır.
- Qədim qıjıkimilər daş kömür yataqlarını əmələ gətirib.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Erkək qıjının inkişaf tsiklində protal hansı vəzifəni daşıyır və xromosom yığımı necədir?
Həlli
- Protal spordan (n) mitoz yolla inkişaf edir, deməli onun xromosom yığımı haploiddir (n).
- O, sərbəst yaşayır və fotosintez edir.
- Protal cinsi nəsildir (qametofit). Onun vəzifəsi üzərində cinsi orqanları (anteridi və arxeqoni) və onlarda qametləri (spermatozoid və yumurtahüceyrə) əmələ gətirməkdir, bununla da cinsi çoxalmanı təmin edir.
Misal 2
Niyə qıjıkimilər, mamırlara nisbətən, quru həyatına daha yaxşı uyğunlaşmışdır?
Həlli
- Qıjıkimilərin suyu və mineral maddələri torpaqdan daha yaxşı mənimsəməyə imkan verən əsl kökləri (kökümsovdan çıxan əlavə kökləri) var, mamırlarda isə yalnız rizoidlərdir.
- Onların ötürücü toxumaları daha güclü inkişaf edərək maddələri gövdə və iri yarpaqlara daşıya bilir.
- Lakin mayalanma üçün hələ də suya ehtiyac duyduqlarına görə tam quru bitkisi deyillər.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Erkək qıjının yetkin bitkisinin hüceyrələrində xromosom yığımı necədir?
- Yalnız haploid
- Yalnız diploid
- Triploid
- Poliploid
- Gövdədə haploid, kökdə diploid
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Yalnız diploid
Erkək qıjının yetkin yaşıl bitkisi (kök, gövdə və yarpaqları) sporofit nəslidir və o, mayalanmış ziqotdan inkişaf etdiyi üçün bütün vegetativ hüceyrələri diploiddir (2n).
Hansı bitkidə fotosintez prosesi əsasən gövdədə gedir?
- Erkək qıjı
- Sfaqnum mamırı
- Çöl qatırquyruğusu
- Sancaqşəkilli plaun
- Yaşıl quşmamırı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Çöl qatırquyruğusu
Çöl qatırquyruğusunun yay zoğlarında yarpaqlar kiçik və pulcuqşəkilli olur, xlorofili zəifdir. Fotosintez əsas funksiyanı üzərinə götürən yaşıl buğumlu gövdə və yan budaqlar tərəfindən həyata keçirilir.
Qıjıların mamırlardan əsas fərqi nədir?
- Toxumla çoxalmaları
- Cinsi çoxalmada suyun iştirakı
- Kök və yaxşı inkişaf etmiş ötürücü toxumaların olması
- Ziqotun haploid olması
- Avtotrof qidalanmamaları
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Kök və yaxşı inkişaf etmiş ötürücü toxumaların olması
Hər ikisi sporla çoxalır və mayalanma üçün su tələb edir. Əsas fərq qıjılarda əsl kökün və ötürücü sistemin inkişaf etməsidir, mamırlarda isə bunlar yoxdur (və ya zəifdir).
Tipik səhvlər
- Qıjıların protalını mamırların protoneması ilə səhv salmaq. Protonema sapabənzərdir, protal isə ürəkşəkilli lövhəcikdir və üzərində qametlər yaranır.
- Qıjıların yarpaqlarında əmələ gələn qonur ləkələri (sorusları) xəstəlik və ya zərərverici hesab etmək. Onlar bitkinin sporlarını daşıyan sporangilər qrupudur.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.