Ümumi əlamətləri və nümayəndələri

Xaççiçəklilər (Kələmkimilər) fəsiləsinə (Brassicaceae) aid olan bitkilərin əksəriyyəti birillik, ikiillik və çoxillik otlardır. Kolcuqlara isə az təsadüf edilir. Kök sistemi mil kök sistemidir. Bəzi ikiillik nümayəndələrində (turp, şalğam) əsas kök yoğunlaşaraq ehtiyat qida maddələri toplayır və meyvəkök əmələ gətirir.

Gövdələri düz və ya budaqlanan olur. Yarpaqları sadədir, gövdə üzərində növbəli düzülür. Onların yarpaqaltlıqları olmur. Əsas nümayəndələrinə kələm (ağbaş, gül, qırmızıbaş), turp, şalğam, xardal, vəzəri, çobançantası, quduzotu, yabanı turp və sarıbaş aiddir.

Çiçəyin və meyvənin quruluşu

Bütün xaççiçəklilərin çiçəkləri salxım çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçəkləri ikicinslidir. Çiçəyin düsturu belədir: $\mathrm{K_4L_4E_{4+2}D_1}$ .

Kasacıq 4 sərbəst kasayarpağından ibarətdir.
Tac 4 sərbəst ləçəkdən təşkil olunub. Ləçəklər bir-biri ilə xaç şəklində kəsişir (fəsilənin adı buradan götürülmüşdür).
Çiçəkdə 6 erkəkcik var: onlardan 4-ü uzun, 2-si isə qısadır.
Dişicik 1 ədəddir (iki meyvəyarpağının birləşməsindən əmələ gəlir).

Bu bitkilərin çoxu nektar ifraz edir və həşəratlarla çarpaz tozlanır. Bəzi növlərdə isə öz-özünə tozlanma da mümkündür.

Meyvələri buynuzmeyvə (kələm, xardal, turp) və ya buynuzcuqmeyvədir (çobançantası, quduzotu). Buynuzmeyvənin uzunluğu enindən 4 dəfədən çox böyükdür, buynuzcuqmeyvədə isə uzunluq enə bərabər və ya ondan ən çoxu 2-3 dəfə böyük olur. Paxlalılardan fərqli olaraq, burada toxumlar meyvənin tayları üzərində deyil, onların arasındakı uzununa arakəsmənin üzərində yerləşir.

Tətbiqi və nümayəndələrin əhəmiyyəti

Fəsilənin nümayəndələri arasında tərəvəz, yağlı, dərman, balverən və alaq bitkilərinə rast gəlinir.

Tərəvəz bitkiləri: kələm, turp, şalğam, vəzəri. Məsələn, ağbaş kələm ikiillik bitkidir. Birinci il o, qısa gövdə və iri yarpaqlardan ibarət baş (nəhəng tumurcuq) əmələ gətirir və burada qida maddələri toplanır. İkinci il kələmin başındakı təpə tumurcuğundan hündür gövdə inkişaf edir, bitki çiçəkləyir və meyvə verir.
Yağlı bitkilər: xardal, raps, vəzərək. Onların toxumlarında çoxlu miqdarda bitki yağı olur. Xardaldan həmçinin xardal kağızı (xardalnik) hazırlanır.
Alaq və dərman bitkiləri: çobançantası, yabanı turp, quduzotu. Çobançantası geniş yayılmış birillik alaq bitkisidir, lakin təbabətdə qankəsici vasitə kimi istifadə olunur.

Yadda saxla

Həyat forması: əsasən ot bitkiləridir; mil kök sisteminə malikdirlər, bəzi ikiilliklərdə meyvəkök olur (turp, şalğam).
Yarpaqları: sadə, növbəli, yarpaqaltlıqları yoxdur.
Çiçək qrupu: salxım. Çiçək düsturu: $\mathrm{K_4L_4E_{4+2}D_1}$ .
Meyvə tipi: buynuzmeyvə və ya buynuzcuqmeyvə; toxumlar ortadakı arakəsmənin üzərində yerləşir.
Ağbaş kələm ikiillik bitkidir: 1-ci il nəhəng tumurcuq (baş) əmələ gətirir, 2-ci il isə çiçəkləyib meyvə verir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Xaççiçəklilər fəsiləsinə aid olan bitkinin 15 çiçəyində cəmi neçə uzun və qısa erkəkcik olar?
Həlli
1. Xaççiçəklilərin çiçək düsturunu xatırlayırıq: $\mathrm{K_4L_4E_{4+2}D_1}$ .
2. Düsturdan görünür ki, bir çiçəkdə 4 uzun və 2 qısa (cəmi 6) erkəkcik var.
3. 15 çiçəkdə uzun erkəkciklərin sayı: $15 \cdot 4 = 60$ .
4. 15 çiçəkdə qısa erkəkciklərin sayı: $15 \cdot 2 = 30$ .
5. Ümumi erkəkcik sayı isə: $60 + 30 = 90$ olar (və ya $15 \cdot 6 = 90$ ).
Cavab: 60 uzun və 30 qısa erkəkcik.
Misal 2
Çobançantası və kələm bitkiləri üçün ortaq olmayan xüsusiyyət hansıdır?

(A) Çiçək qrupu (B) Meyvə tipi (C) Çiçəyinin düsturu (D) Kök sistemi (E) Yarpaqlarının düzülüşü
Həlli
Hər iki bitki xaççiçəklilər fəsiləsinə aiddir. Buna görə də onların kök sistemi (mil kök), yarpaq düzülüşü (növbəli), çiçək qrupu (salxım) və çiçək düsturu ( $\mathrm{K_4L_4E_{4+2}D_1}$ ) eynidir. Lakin kələmdə meyvə tipi buynuzmeyvə, çobançantasında isə buynuzcuqmeyvədir (buynuzcuqmeyvənin uzunluğu eninə bərabərdir və ya ondan ən çoxu 2-3 dəfə uzundur, buynuzmeyvə isə enindən azı 4 dəfə uzundur). Deməli, meyvə tipləri fərqlidir.

Cavab: B

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Xaççiçəklilər fəsiləsi üçün səciyyəvi olan meyvə tipləri hansılardır?
1. dən və paxla
2. buynuz və paxla
3. buynuz və buynuzcuq
4. qutucuq və dənmeyvə
5. qutucuq və giləmeyvə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C buynuz və buynuzcuq
Xaççiçəklilər (kələmkimilər) fəsiləsinin nümayəndələrinin meyvələri buynuzmeyvə (məsələn, kələm, xardal) və ya buynuzcuqmeyvə (çobançantası, quduzotu) olur. Paxlameyvə paxlalılara, dən taxıllara, qutucuq xaşxaş və s. bitkilərə xasdır.
Ağbaş kələm bitkisinin inkişafının ikinci ilində aşağıdakılardan hansı müşahidə olunmur?
1. Başın (nəhəng tumurcuğun) əmələ gəlməsi
2. Hündür gövdənin inkişaf etməsi
3. Çiçəkləmənin baş verməsi
4. Toxumların yetişməsi
5. Meyvələrin (buynuzmeyvə) əmələ gəlməsi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Başın (nəhəng tumurcuğun) əmələ gəlməsi
Ağbaş kələm ikiillik bitkidir. Birinci il qida maddələri toplanan baş (nəhəng tumurcuq) əmələ gətirir. İkinci il həmin tumurcuqdan hündür gövdə inkişaf edir, bitki çiçəkləyir, meyvə və toxum verir. Başın əmələ gəlməsi yalnız 1-ci ilə aiddir.
Aşağıdakı bitkilərdən hansında ehtiyat qida maddələri meyvəkökdə toplanır?
1. Ağbaş kələm
2. Raps
3. Xardal
4. Turp
5. Çobançantası
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Turp
Turp, şalğam və qırmızı turp (radis) kimi bəzi ikiillik xaççiçəklilərdə əsas kök yoğunlaşaraq ehtiyat qida maddələri toplayır və meyvəkök əmələ gətirir. Ağbaş kələmdə ehtiyat qida maddələri başda (tumurcuqda) toplanır. Xardal və raps birillik olub, meyvəkök əmələ gətirmirlər.

Tipik səhvlər

"Buynuzmeyvə" və "paxlameyvə"ni qarışdırmaq. Buynuzmeyvədə (xaççiçəklilər) toxumlar meyvənin ortasındakı arakəsmədə, paxlameyvədə (paxlalılar) isə birbaşa meyvənin tayları üzərində yerləşir.
Ağbaş kələmin başını meyvə kimi qəbul etmək. Əslində kələmin başı gövdə və yarpaqlardan ibarət olan nəhəng tumurcuqdur, onun əsl meyvəsi isə 2-ci il əmələ gələn buynuzmeyvədir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et