Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Bitkilər aləmi

Paxlalılar (Kəpənəkçiçəklilər) fəsiləsi

Paxlalılar və ya kəpənəkçiçəklilər ikiləpəlilər sinfinin ən geniş yayılmış və təsərrüfat əhəmiyyətli fəsilələrindən biridir. Onların əksəriyyəti qida və yem bitkisi kimi becərilir. Bu fəsilənin özünəməxsus çiçək quruluşu və kök sistemi onu digər bitkilərdən fərqləndirir.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 27

Ümumi xüsusiyyətləri və quruluşu

Paxlalılar fəsiləsi ikiləpəlilər sinfinə aiddir. Çiçəkləri qeyri-müntəzəmdir. Çiçək düsturu: K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}.

Çiçəyin 5 kasayarpağı, 5 ləçəyi var. Ləçəklərdən ən böyüyü təkdir və "yelkən" adlanır. İki sərbəst yan ləçək "avar", altda yerləşən iki bitişik ləçək isə "qayıqcıq" adlanır. Erkəkciklərin sayı 10-dur: onlardan 9-u bitişərək borucuq əmələ gətirir, 1-i isə sərbəstdir. Dişicik 1 ədəddir.

Meyvəsi quru, açılan və çox toxumlu paxlameyvədir. Yarpaqları əsasən mürəkkəbdir: lələkvari (noxud, lərgə), üçər (yonca) və barmaqvari (acıpaxla). Yarpaqaltlıqları yaxşı inkişaf etmişdir.

Kök sistemi və azot fiksasiyası

Paxlalılarda kök sistemi mil kök sistemidir. Onların köklərində xüsusi fır bakteriyaları (azotfiksaedici bakteriyalar) yaşayır və bitki ilə simbioz (hər iki tərəf üçün faydalı yaşayış) təşkil edirlər.

Bu bakteriyalar havadakı sərbəst azotu mənimsəyərək (fiksasiya edərək) bitkinin istifadə edə biləcəyi azotlu birləşmələrə çevirir. Öz növbəsində bitki də bakteriyanı üzvi maddələrlə təmin edir. Məhz bu xüsusiyyətinə görə paxlalı bitkilər torpağı azotla zənginləşdirir və kənd təsərrüfatında növbəli əkində (yaşıl gübrə kimi) geniş istifadə olunur.

Nümayəndələri və əhəmiyyəti

Paxlalılar fəsiləsinin nümayəndələrinə ot (noxud, lobya), kol və ağac (ağ akasiya) formalarında rast gəlinir.

  • Qida əhəmiyyətli: Noxud, lobya, mərci, soya, yerfındığı. Onların toxumlarında zülal çoxdur. Soya və yerfındığından həm də yağ alınır.
  • Yem əhəmiyyətli: Yonca, xaşa, lərgə heyvandarlıqda mühüm yem bazasını təşkil edir.
  • Dekorativ və dərman: Ağ akasiya dekorativ bitki kimi, şirinbiyan isə dərman bitkisi kimi (kökündən istifadə edilir) geniş yayılıb.

Qeyd edək ki, yerfındığı paxlameyvələrini torpağın altında yetişdirən qeyri-adi nümayəndədir.

Yadda saxla

  1. İkiləpəlilər sinfinə aiddir. Çiçək düsturu: K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}.
  2. Ləçəklərin xüsusi adları var: yelkən (1), avar (2), qayıqcıq (2 bitişik).
  3. Meyvəsi paxlameyvədir. Toxumlar meyvəyanlığının taylarına (qapaqlarına) yapışır.
  4. Köklərində azotfiksaedici (fır) bakteriyalar yaşayır və bitki ilə simbioz təşkil edir.
  5. Noxud, lobya, yonca, mərci, yerfındığı, ağ akasiya bu fəsilənin tanınmış nümayəndələridir.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Noxud bitkisinin 15 çiçəyində cəmi neçə ləçək və neçə erkəkcik var?

    Həlli

    Noxud paxlalılar fəsiləsinə aiddir. Onun çiçək düsturu belədir: K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}.

    1. Düsturdan görünür ki, bir çiçəkdə 1+2+2=51+2+2 = 5 ləçək var. 15 çiçəkdə ləçəklərin sayı: 15⋅5=7515 \cdot 5 = 75 ləçək.
    2. Bir çiçəkdə 9+1=109+1 = 10 erkəkcik var. 15 çiçəkdə erkəkciklərin sayı: 15⋅10=15015 \cdot 10 = 150 erkəkcik.

    Cavab: 75 ləçək və 150 erkəkcik.

  2. Misal 2

    Kökündə fır bakteriyaları olan bitki hansı əlamətlərlə xarakterizə olunur?

    Həlli

    Kökündə fır bakteriyaları (azotfiksaedici bakteriyalar) olan bitkilər paxlalılar fəsiləsinə aiddir. Bu bitkilərin fərqləndirici xüsusiyyətləri bunlardır:

    • Onlar ikiləpəlilər sinfinə aiddir (mil kök sisteminə, torvari damarlanmaya malikdir və rüşeymində 2 ləpə yarpağı var).
    • Çiçək düsturu: K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}. Çiçəyində yelkən, avar və qayıqcıq adlanan ləçəklər olur.
    • Meyvələri paxlameyvədir.
    • Nümayəndələrinə yonca, noxud, lobya, mərci, ağ akasiya aiddir.

    Cavab: İkiləpəlilər sinfinə aid olub, paxlameyvəyə və K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1} çiçək düsturuna malikdir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı bitki paxlalılar fəsiləsinə aid deyil?

    1. Noxud
    2. Yonca
    3. Ağ akasiya
    4. İtburnu
    5. Lobya
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D İtburnu

    İtburnu gülçiçəklilər fəsiləsinə aiddir. Noxud, yonca, ağ akasiya və lobya isə paxlalılar fəsiləsinin nümayəndələridir.

  2. Paxlalılar fəsiləsinin çiçək düsturu hansıdır?

    1. K(5)L5E5D1\mathrm{K_{(5)}L_5E_5D_1}
    2. K4L4E6D1\mathrm{K_4L_4E_6D_1}
    3. K(5)L(5)E5D1\mathrm{K_{(5)}L_{(5)}E_5D_1}
    4. K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}
    5. K(5)L1+2+(2)E5D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_5D_1}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D K(5)L1+2+(2)E(9)+1D1\mathrm{K_{(5)}L_{1+2+(2)}E_{(9)+1}D_1}

    Paxlalıların çiçəyi qeyri-müntəzəmdir. 5 kasayarpağı (bitişik), 5 ləçək (1 sərbəst yelkən, 2 sərbəst avar, 2 bitişik qayıqcıq), 10 erkəkcik (9-u bitişik, 1-i sərbəst) və 1 dişiciyi var.

  3. Paxlalı bitkilərin köklərindəki fır bakteriyalarının rolu nədən ibarətdir?

    1. Torpaqdan suyu və mineral duzları daha yaxşı sormaq
    2. Fotosintez prosesini həyata keçirmək
    3. Havadakı sərbəst azotu mənimsəyərək bitki üçün faydalı formaya salmaq
    4. Bitkini zərərvericilərdən qorumaq
    5. Kök sisteminin tənəffüsünü asanlaşdırmaq
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Havadakı sərbəst azotu mənimsəyərək bitki üçün faydalı formaya salmaq

    Fır bakteriyaları atmosferdəki sərbəst azotu fiksasiya edərək bitkinin istifadə edə biləcəyi azotlu birləşmələrə çevirir. Bu, bitki ilə bakteriya arasında simbioz yaşayış növüdür.

Tipik səhvlər

  • Paxlameyvəni buynuzmeyvə ilə səhv salmaq. Paxlameyvədə toxumlar meyvəyanlığının taylarına (qapaqlara) birləşir, buynuzmeyvədə isə tayların arasındakı arakəsmədə yerləşir.
  • Bütün paxlalı bitkilərin ot olduğunu düşünmək. Bu fəsilədə ağ akasiya kimi ağaclar, həmçinin kollar da var.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et