Ümumi əlamətləri və yarpaqları

Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinə əsasən ot bitkiləri, nadir hallarda kollar və ağaclar aiddir. Gövdələri çox vaxt düzduran və ya dırmaşan olur. Yarpaqları tam, dişli və ya yarılmışdır. Gövdə üzərində növbəli, qarşılıqlı və ya topa şəklində düzülürlər. Bəzi nümayəndələrin gövdə və yarpaqlarında südəbənzər şirə olur.

Çiçək qrupu və çiçək formulu

Bu fəsilənin əsas xarakterik əlaməti xırda çiçəklərin sıxılaraq səbət çiçək qrupunu əmələ gətirməsidir. Səbət xaricdən yaşıl yarpaqcıqlardan ibarət sarğı ilə əhatə olunur. Səbətdə 4 tip çiçək ola bilər: boruşəkilli, dilcikşəkilli, qıfşəkilli və yalançı dilcikşəkilli.

Ən geniş yayılan boruşəkilli çiçəklərin formulu: $\ast K_0 L_{(5)} E_{(5)} D_1$ . Kasa yarpaqları (K) yoxdur, çox vaxt kəkil, tükcüklər və ya pulcuqlara çevrilmişdir. Ləçəklər (L) beş ədəddir və aşağı hissədən bitişərək boru əmələ gətirir. Erkəkciklər (E) 5 ədəddir, tozluqları ilə bitişikdir. Dişicik (D) 1 ədəddir, ağızcığı ikiyə ayrılmışdır.

Meyvəsi və nümayəndələri

Mürəkkəbçiçəklilərin meyvəsi quru, birtoxumlu və açılmayan toxumcadır. Bəzi toxumcaların üzərində kəkil olur (məsələn, zəncirotunda), bu da onların küləklə uzaq məsafələrə yayılmasına kömək edir. Günəbaxanda isə toxumcalar kəkilsizdir.

Nümayəndələri arasında həm mədəni, həm də yabanı bitkilər var:

Yağ alınanlar: Günəbaxan (qiymətli yağ və yem bitkisidir).
Dərman bitkiləri: Çobanyastığı, zəncirotu, andız, boymadərən.
Bəzək bitkiləri: Payızgülü, georgin, astra.
Alaq bitkiləri: Qanqal, peyğəmbərçiçəyi.

Yadda saxla

Çiçək qrupu səbət, meyvəsi isə toxumcadır.
Boruşəkilli çiçəyin formulu: $\ast K_0 L_{(5)} E_{(5)} D_1$ . Erkəkciklərin tozluqları ilə bitişməsi xarakterikdir.
Səbətdə boruşəkilli, dilcikşəkilli, qıfşəkilli və yalançı dilcikşəkilli çiçəklər ola bilər.
Günəbaxan səbətinin kənarında yalançı dilcikşəkilli, ortasında boruşəkilli çiçəklər olur; peyğəmbərçiçəyində kənarda qıfşəkilli çiçəklər yerləşir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Günəbaxanın bir səbətində 300 boruşəkilli və 20 yalançı dilcikşəkilli çiçək var. Bu səbətdə cəmi neçə erkəkcik və dişicik var?
Həlli
1. Günəbaxanın səbətində boruşəkilli çiçəklər hər iki cinslidir: həm erkəkciyi, həm də dişiciyi var. Yalançı dilcikşəkilli çiçəklər isə cinsiyyətsizdir (nə erkəkciyi, nə də dişiciyi var).
2. Boruşəkilli çiçəklərin sayı 300-dür. Hər boruşəkilli çiçəkdə 5 erkəkcik və 1 dişicik olur.
3. Cəmi erkəkcik sayı: $300 \cdot 5 = 1500$ .
4. Cəmi dişicik sayı: $300 \cdot 1 = 300$ .
Cavab: 1500 erkəkcik və 300 dişicik.
Misal 2
Göyçək və çobanyastığının çiçək qrupunda olan çiçək tiplərini göstərin.
Həlli
1. Göyçək (zəncirotu kimi) bitkisinin səbətindəki bütün çiçəklər eynidir – hamısı dilcikşəkillidir.
2. Çobanyastığı səbətində isə mərkəzdə boruşəkilli, kənarlarda isə yalançı dilcikşəkilli çiçəklər yerləşir.
3. Hər iki bitki mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinə aiddir, amma fərqli çiçək tiplərinə malikdirlər.
Cavab: Göyçək – yalnız dilcikşəkilli; çobanyastığı – boruşəkilli və yalançı dilcikşəkilli çiçəklər.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinin nümayəndəsi olan göyçəyin (və ya zəncirotunun) səbətində neçə tip çiçək var?
1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. çiçəkləri yoxdur
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 1
Göyçək və zəncirotunun səbətində yalnız bir tip — dilcikşəkilli çiçəklər olur. Günəbaxan və çobanyastığında 2 tip (boruşəkilli və yalançı dilcikşəkilli), peyğəmbərçiçəyində də 2 tip (qıfşəkilli və boruşəkilli) olur.
Peyğəmbərçiçəyi səbətinin mərkəzindəki boruşəkilli çiçəklər üçün doğru çiçək formulunu göstərin.
1. $\ast K_0 L_{(5)} E_{(5)} D_1$
2. $\ast K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1$
3. $\ast K_4 L_4 E_4 D_1$
4. $\ast K_{(5)} L_{(5)} E_0 D_0$
5. $\uparrow K_0 L_5 E_5 D_1$
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A $\ast K_0 L_{(5)} E_{(5)} D_1$
Mürəkkəbçiçəklilərin boruşəkilli çiçəklərinin formulu $\ast K_0 L_{(5)} E_{(5)} D_1$ -dir. Kasa yarpaqları yoxdur və ya kəkilə çevrilib, 5 ləçək və 5 erkəkcik bitişikdir, dişicik 1 ədəddir.
Günəbaxanın yalançı dilcikşəkilli çiçəklərinin əsas funksiyası nədir?
1. Toxum əmələ gətirmək
2. Tozlandırıcı böcəkləri cəlb etmək
3. Fotosintez etmək
4. Nektar ifraz etmək
5. Küləklə tozlanmanı təmin etmək
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Tozlandırıcı böcəkləri cəlb etmək
Günəbaxanın kənarında yerləşən yalançı dilcikşəkilli çiçəklər cinsiyyətsizdir (erkəkcik və dişicik yoxdur), buna görə toxum əmələ gətirmirlər. Onların əsas funksiyası parlaq rəngləri ilə tozlandırıcı həşəratları cəlb etməkdir.

Tipik səhvlər

Mürəkkəbçiçəklilərin "səbət" çiçək qrupunu səhvən tək bir böyük çiçək hesab etmək. Əslində o, onlarla və ya yüzlərlə kiçik çiçəkdən ibarət bir qrupdur.
Bütün nümayəndələrdə eyni çiçək tiplərinin olduğunu düşünmək. Fərqli bitkilərdə boru, qıf, dilcik və ya yalançı dilcik çiçəklərin müxtəlif kombinasiyaları (və ya sadəcə biri) ola bilər.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et