Ümumi əlamətləri və çiçəyin quruluşu

Fəsiləyə əsasən ot bitkiləri aiddir. Gövdələri dikduran və ya sürünəndir. Yarpaqları əsasən sadədir (bəzən dərin parçalanmış olur) və gövdədə növbəli düzülür.

Çiçəkləri ikicinslidir, tək-tək və ya qrup halında (məsələn, salxım çiçək qrupunda) toplanır. Çiçək formulu belədir: $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$ . Kasacığı 5 bitişik kasayarpağından, tacı 5 bitişik ləçəkdən ibarətdir. 5 sərbəst erkəkciyi və 1 dişiciyi var. Ləçəklər bitişik olduğu üçün tac borucuq və ya qıf formasında olur.

Meyvə tipləri və əsas nümayəndələri

Badımcançiçəklilərdə əsasən iki növ meyvəyə rast gəlinir: giləmeyvə və qutucuq.

Giləmeyvə meyvəsi olanlara pomidor, badımcan, bibər və kartof aiddir.
Qutucuq meyvəsi olanlara isə tütün, dəlibəng, bat-bat və petuniya daxildir.

Bu fəsilənin bitkiləri çox vaxt həşəratlarla çarpaz tozlanır, lakin kartof və pomidor kimi bitkilərdə öz-özünə tozlanma da baş verir.

Əhəmiyyəti və zəhərli bitkiləri

Badımcançiçəklilər içərisində qiymətli tərəvəz və texniki bitkilər (tütün) çoxdur. Kartof ən mühüm qida bitkilərindən biridir; biz onun yeraltı gövdə şəkildəyişməsi olan yumrularından istifadə edirik (kartofun əsl meyvəsi isə zəhərli giləmeyvədir).

Fəsilənin bir çox yabanı nümayəndələri (dəlibəng, bat-bat, xanımotu) özlərində alkaloidlər saxladıqları üçün şiddətli zəhərlidir. Bu bitkilərdən həm də tibbdə dərman bitkisi kimi istifadə olunur.

Yadda saxla

Çiçək formulu: $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$ (5 bitişik kasayarpağı, 5 bitişik ləçək, 5 sərbəst erkəkcik, 1 dişicik).
Meyvə tipləri: giləmeyvə (pomidor, badımcan, kartof) və qutucuq (tütün, dəlibəng, bat-bat).
Yarpaqları əsasən sadədir, gövdə üzərində növbəli düzülür.
Əksəriyyəti ot bitkiləridir; bəzi növləri (xanımotu, dəlibəng) şiddətli zəhərlidir.
Kartofun qidada istifadə edilən hissəsi yeraltı gövdə yumrusudur, onun əsl meyvəsi yeyilməyən zəhərli giləmeyvədir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Badımcançiçəklilər fəsiləsinə aid olan bitkidə çiçəyin tacı 15 bitişik ləçəkdən ibarətdirsə, bu bitkidə cəmi neçə erkəkcik olar?
Həlli
1. Badımcançiçəklilərin çiçək formulu $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$ -dir. Yəni hər çiçəkdə 5 bitişik ləçək var.
2. Əgər cəmi 15 bitişik ləçək varsa, deməli çiçəklərin sayı $15 : 5 = 3$ -dür.
3. Hər çiçəkdə 5 erkəkcik olduğu üçün 3 çiçəkdə $3 \cdot 5 = 15$ erkəkcik olar.
Cavab: 15.
Misal 2
Badımcançiçəklilər fəsiləsinə aid bitkinin bir neçə çiçəyində olan kasayarpaqları və ləçəklərin cəmi 40-dırsa, bu çiçəklərdə olan dişiciklərin cəmini tapın.
Həlli
1. Çiçək formuluna ( $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$ ) əsasən, bir çiçəkdə 5 kasayarpağı və 5 ləçək var. Bunların cəmi $5 + 5 = 10$ -dur.
2. Bütün çiçəklərdəki kasayarpaqları və ləçəklərin ümumi sayı 40-dır. Deməli, çiçəklərin sayı $40 : 10 = 4$ -dür.
3. Hər çiçəkdə 1 dişicik olduğundan, 4 çiçəkdə cəmi $4 \cdot 1 = 4$ dişicik olar.
Cavab: 4.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Badımcançiçəklilər fəsiləsi üçün hansı çiçək formulu xarakterikdir?
1. $\mathrm{K_4 L_4 E_{4+2} D_1}$
2. $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$
3. $\mathrm{K_5 L_5 E_{\infty} D_{\infty}}$
4. $\mathrm{P_{3+3} E_{3+3} D_1}$
5. $\mathrm{K_5 L_5 E_5 D_1}$
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$
Badımcançiçəklilərin kasayarpaqları və ləçəkləri bitişikdir. Buna görə də onların çiçək formulu $\mathrm{K_{(5)} L_{(5)} E_5 D_1}$ kimi yazılır. Mötərizələr hissələrin bitişik olduğunu göstərir.
Hansı bitkinin meyvə tipi fərqlidir?
1. kartof
2. badımcan
3. pomidor
4. dəlibəng
5. bibər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D dəlibəng
Kartof, badımcan, pomidor və bibər badımcançiçəklilər fəsiləsinə aiddir və onların meyvə tipi giləmeyvədir. Dəlibəng isə həmin fəsilədən olsa da, meyvəsi qutucuqdur.
Xanımotu bitkisinin aid olduğu fəsilə barədə hansı fikir səhvdir?
1. Meyvəsi giləmeyvə və ya qutucuq olur.
2. Ləçəkləri bir-biri ilə bitişərək borucuq əmələ gətirir.
3. Bütün nümayəndələrində yarpaqlar gövdədə qarşı-qarşıya düzülür.
4. Çiçəyində beş ədəd sərbəst erkəkcik var.
5. Bəzi nümayəndələri tibbdə dərman kimi istifadə olunur.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Bütün nümayəndələrində yarpaqlar gövdədə qarşı-qarşıya düzülür.
Xanımotu badımcançiçəklilər fəsiləsinə aiddir. Bu fəsilənin nümayəndələrində yarpaqlar gövdədə qarşı-qarşıya deyil, növbəli düzülür. Digər variantlar badımcançiçəklilər fəsiləsi üçün doğrudur.

Tipik səhvlər

Kartofun qida üçün istifadə edilən yeraltı hissəsini kök meyvəsi hesab etmək (əslində gövdə şəkildəyişməsi olan yumrudur). Kartofun əsl meyvəsi isə yaşıl rəngli, zəhərli giləmeyvədir.
Fəsilənin bütün nümayəndələrinin eyni meyvə tipinə malik olduğunu düşünmək (kartof və pomidor kimi giləmeyvəli növlərlə yanaşı, tütün və dəlibəng kimi qutucuq meyvəli növlər də var).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et