Ümumi əlamətləri və çiçək düsturu

Gülçiçəklilər fəsiləsinin nümayəndələrində çiçək 5 ədəd sərbəst kəsayarpağı və 5 ədəd sərbəst ləçəkdən ibarətdir. Erkəkciklərin sayı çoxdur. Dişiciklərin sayı bəzi bitkilərdə 1 (albalı, ərik, şaftalı), bəzilərində isə çoxdur (itburnu, çiyələk, moruq).

Buna əsasən fəsilənin iki əsas çiçək düsturu var:

$\mathrm{K_5L_5E_\infty D_1}$ (məsələn, albalı, şaftalı, gavalı)
$\mathrm{K_5L_5E_\infty D_\infty}$ (məsələn, itburnu, moruq, çiyələk)

Yarpaqları həm sadə (alma, armud, albalı), həm də mürəkkəb (itburnu, moruq, çiyələk) ola bilər. Əksəriyyətində yarpaqaltlıqları olur və yarpaqlar gövdə üzərində növbəli düzülür.

Çiçək qrupları və meyvə tipləri

Gülçiçəklilər müxtəlif çiçək qrupları əmələ gətirir:

Sadə çətir: albalı, gilas.
Qalxan: alma, armud, quşarmudu.
Tək-tək çiçəklər: heyva, şaftalı, ərik (əsasən), qızılgül.

Meyvə tipləri də rəngarəngdir:

Çəyirdəkmeyvə (birtoxumlu): albalı, gilas, gavalı, ərik, şaftalı.
Çoxçəyirdəkmeyvə: moruq, böyürtkən. Bu meyvələr qabarıq çiçək yatağı üzərindəki çoxlu sayda xırda çəyirdəkmeyvələrdən ibarətdir.
Almameyvə: alma, armud, heyva, quşarmudu.
Çoxfındıqca (yalançı meyvə): itburnu, çiyələk. Çiyələkdə əsl meyvələr (fındıqcalar) ətli və şirəli çiçək yatağının səthində, itburnuda isə bardaqşəkilli çiçək yatağının içərisində yerləşir.

Həyat formaları və əhəmiyyəti

Fəsiləyə ağac, kol və ot bitkiləri daxildir:

Ağaclar: alma, armud, heyva, gilas, gavalı, şaftalı.
Kollar: qızılgül, itburnu, moruq, böyürtkən.
Otlar: çiyələk, qaytarma, qanqalotu.

Bu bitkilərin əksəriyyəti qida əhəmiyyətlidir. İtburnu vitaminlərlə, xüsusən C vitamini ilə zəngin dərman bitkisidir. Qızılgül dekorativ məqsədlə və efir yağı almaq üçün becərilir. Əksər gülçiçəklilər həşəratla tozlanır və yaxşı balverən bitkilərdir.

Yadda saxla

Çiçək düsturları: $\mathrm{K_5L_5E_\infty D_1}$ və ya $\mathrm{K_5L_5E_\infty D_\infty}$ .
Meyvə tipləri: çəyirdəkmeyvə, almameyvə, çoxçəyirdəkmeyvə, çoxfındıqca.
Dişiciyi 1 olanlarda (albalı, şaftalı) birtoxumlu meyvə, dişiciyi çox olanlarda (moruq, çiyələk) çoxlu sayda xırda meyvəciklər əmələ gəlir.
Kəsayarpaqları və ləçəkləri sərbəstdir, hərəsindən 5 ədəddir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
İtburnu və moruq bitkilərinin çiçək quruluşunda və meyvə tiplərində hansı oxşar və fərqli cəhətlər var?
Həlli
1. Hər iki bitki Gülçiçəklilər fəsiləsinə aiddir və çiçək düsturları eynidir: $\mathrm{K_5L_5E_\infty D_\infty}$ . Yəni hər ikisində 5 kəsayarpağı, 5 ləçək, çoxlu erkəkcik və çoxlu dişicik var. Oxşar cəhət çiçək quruluşudur.
2. Fərqli cəhət meyvə tipidir: İtburnuda bardaqşəkilli, ətli çiçək yatağının daxilində çoxlu fındıqcalar yerləşir, yəni meyvəsi yalançı meyvə (çoxfındıqca) sayılır.
3. Moruqda isə qabarıq çiçək yatağının üzərində çoxlu xırda çəyirdəkmeyvələr birləşərək çoxçəyirdəkmeyvə əmələ gətirir.
Cavab: Çiçək düsturları eynidir ( $\mathrm{K_5L_5E_\infty D_\infty}$ ); itburnunun meyvəsi çoxfındıqca (yalançı meyvə), moruğun meyvəsi isə çoxçəyirdəkmeyvədir.
Misal 2
Gilas və alma bitkilərinin çiçək qruplarını və meyvə tiplərini müəyyən edin.
Həlli
1. Gilas bitkisinin çiçəkləri gövdə üzərində sadə çətir çiçək qrupunda toplanmışdır. Meyvəsi isə birtoxumlu, şirəli çəyirdəkmeyvədir.
2. Alma bitkisinin çiçəkləri isə qalxan çiçək qrupu əmələ gətirir. Meyvəsi isə almameyvədir (toxumları lətli hissənin mərkəzindəki yuvalarda yerləşir).
Cavab: Gilas: sadə çətir, çəyirdəkmeyvə; Alma: qalxan, almameyvə.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakı hansı bitkinin çiçəyində yalnız bir dişicik olur və o, çəyirdəkmeyvə əmələ gətirir?
1. Şaftalı
2. Moruq
3. İtburnu
4. Çiyələk
5. Quşarmudu
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Şaftalı
Şaftalıda çiçək düsturu $\mathrm{K_5L_5E_\infty D_1}$ -dir və birtoxumlu çəyirdəkmeyvəyə malikdir. Moruq, itburnu və çiyələyin çiçəyində çoxlu dişicik olur ( $\mathrm{D_\infty}$ ). Quşarmudu isə almameyvədir.
Çiyələyin meyvəsi moruğun meyvəsindən nə ilə fərqlənir?
1. Çiyələkdə çoxfındıqca, moruqda isə çoxçəyirdəkmeyvədir
2. Çiyələkdə çəyirdəkmeyvə, moruqda isə almameyvədir
3. Çiyələkdə çoxçəyirdəkmeyvə, moruqda isə çoxfındıqcadır
4. Hər ikisi almameyvədir, lakin çiyələyin toxumları xaricdədir
5. Çiyələkdə bir fındıqca, moruqda isə çox fındıqca əmələ gəlir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Çiyələkdə çoxfındıqca, moruqda isə çoxçəyirdəkmeyvədir
Çiyələkdə şirəli və ətli çiçək yatağının səthində çoxlu fındıqcalar olur (yalançı meyvə / çoxfındıqca). Moruqda isə qabarıq çiçək yatağının səthində xırda çəyirdəkmeyvəciklər yerləşir (çoxçəyirdəkmeyvə).
Hansı bitki Gülçiçəklilər fəsiləsinə aid olan ot bitkisidir?
1. Çiyələk
2. Qızılgül
3. Böyürtkən
4. İtburnu
5. Gilas
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Çiyələk
Çiyələk (həmçinin qaytarma, qanqalotu) Gülçiçəklilər fəsiləsinin ot bitkiləridir. Qızılgül, böyürtkən və itburnu kol, gilas isə ağac bitkisidir.

Tipik səhvlər

Moruğun və böyürtkənin meyvəsini "mürəkkəb giləmeyvə" adlandırmaq. Əslində bu, çoxçəyirdəkmeyvədir. Giləmeyvədə çəyirdək yoxdur, birbaşa toxumlar şirəli lətdə yerləşir.
Çiyələkdə yediyimiz qırmızı və şirəli hissənin əsl meyvə olduğunu düşünmək. Əslində bu hissə böyümüş çiçək yatağıdır, əsl meyvələr isə onun üzərindəki kiçik quru fındıqcalardır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et