Ümumi xarakteristika

Çılpaqtoxumlular yalnız ağac və kol formalarında olur, ot formaları yoxdur. Onlarda ilk dəfə olaraq toxum yaranıb. Sporlardan fərqli olaraq toxumun içərisində çoxhüceyrəli rüşeym və ehtiyat qida maddələri (endosperm) olur, xarici mühitdən toxum qabığı ilə qorunur. Mayalanma prosesi suyun iştirakı olmadan, tozcuq borusu vasitəsilə həyata keçir. Həyat tsiklində sporofit tam üstünlük təşkil edir, qametofit isə mikroskopik ölçüdə olub sporofitdən asılıdır. Əksəriyyətinin yarpaqları iynəşəkilli (iynəyarpaqlılar) olur və həmişəyaşıldır.

Şam bitkisinin quruluşu və çoxalması

Adi şam işıqsevən bitkidir. Onun kök sistemi torpağın dərinliyinə gedən mil kökdən ibarətdir. İynəyarpaqları qısa zoğlar üzərində cüt-cüt yerləşir və 2-3 il yaşayır.

Bahar aylarında şamın zoğlarında qozalar yaranır. Erkək qozalar sarımtıl-yaşıl olub qruplar halında toplanır, içərisində tozcuqlar (erkək qametofit) yetişir. Dişi qozalar isə qırmızımtıl olub tək-tək yerləşir. Tozlanma külək vasitəsilə baş verir. Tozcuq dişi qozanın pulcuqlarına düşdükdən sonra qoza pulcuqları qapanır və qatranla yapışır. Mayalanma isə tozlanmadan yalnız bir il sonra baş verir. Ziqotdan rüşeym, yumurtacıqdan isə toxum inkişaf edir. Toxumların qanadcıqları olur və küləklə yayılır.

Küknar və digər nümayəndələr

Küknar kölgəsevən bitkidir. Kökləri torpağın səthinə yaxın yerləşir, buna görə güclü küləklərdə ağac yıxıla bilər. İynəyarpaqları tək-tək yerləşir və 5-7 il ağacın üzərində qalır.

Digər tanınmış nümayəndələrə sərv, tuya, ardıc, qaraçöhrə və relikt bitki olan qinqko aiddir. Çılpaqtoxumlular meşə əmələ gətirir, havanı fitonsidlərlə (mikrobları öldürən maddələr) zənginləşdirir. Oduncağı sənayedə tikinti materialı, kağız və qatran istehsalında istifadə olunur.

Yadda saxla

Ot formaları yoxdur, yalnız ağac və koldurlar.
Toxum qozalarda çılpaq yerləşir, meyvə və çiçək olmur.
Mayalanma sudan asılı deyil, tozlanma küləklə gedir.
Şam işıqsevəndir, yarpaqları cüt yerləşir; küknar kölgəsevəndir, yarpaqları tək yerləşir.
Tozlanma ilə mayalanma arasında şamda təxminən 1 il vaxt keçir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Çılpaqtoxumlularda toxumun spordan hansı üstünlükləri var?
Həlli
1. Spor birhüceyrəlidir və az miqdarda qida maddəsinə malikdir.
2. Toxum çoxhüceyrəlidir. Onun içərisində artıq formalaşmış rüşeym var.
3. Toxum rüşeymi qidalandırmaq üçün bol ehtiyat qida maddəsinə (endosperm) malikdir.
4. Toxum möhkəm toxum qabığı ilə xarici təsirlərdən daha yaxşı qorunur. Bu səbəbdən çılpaqtoxumlular əlverişsiz mühit şəraitinə daha dözümlüdür.
Misal 2
Adi şam ağacının tozlanması və mayalanması arasındakı vaxt fərqini izah edin.
Həlli
1. İlk yazda külək tozcuqları erkək qozalardan dişi qozaların (yumurtacığın) üzərinə gətirir. Bu proses tozlanmadır.
2. Tozlanmadan sonra dişi qozanın pulcuqları yapışır və qapanır.
3. Tozcuq borusu çox yavaş böyüyür. Buna görə də spermi yumurtahüceyrəyə çatıb mayalanmanı yalnız növbəti ilin yazında və ya yayında (təxminən 12-14 ay sonra) həyata keçirir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Çılpaqtoxumlular şöbəsinə aid olan bitkilər üçün xarakterik deyil:
1. Meyvənin olması
2. Toxumla çoxalma
3. Yalnız ağac və kol formalarında olmaları
4. Mayalanmanın sudan asılı olmaması
5. Küləklə tozlanma
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Meyvənin olması
Çılpaqtoxumluların çiçəkləri olmadığı üçün onlarda heç vaxt meyvə əmələ gəlmir. Toxumlar qozaların üzərində çılpaq şəkildə yerləşir.
Hansı xüsusiyyət həm şam, həm də küknar üçün ortaqdır?
1. İşıqsevən olmaları
2. Yarpaqların qısa zoğlarda cüt-cüt yerləşməsi
3. Köklərinin səthdə yerləşməsi
4. İynəyarpaqların 5-7 il yaşaması
5. Toxumla çoxalması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Toxumla çoxalması
Hər ikisi çılpaqtoxumlulara aiddir və toxumla çoxalır. Şam işıqsevən, dərin mil köklü və cüt iynəyarpaqlıdır (2-3 il yaşayır). Küknar isə kölgəsevən, səthi köklü və tək iynəyarpaqlıdır (5-7 il yaşayır).
Çılpaqtoxumlularda endospermin (ehtiyat qida maddəsinin) xromosom yığımı necədir?
1. Haploid (n)
2. Diploid (2n)
3. Triploid (3n)
4. Tetraploid (4n)
5. Ziqotdan asılı olaraq dəyişir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Haploid (n)
Çılpaqtoxumlularda endosperm mayalanmadan əvvəl, dişi qametofitin böyüməsi hesabına yaranır, ona görə də hüceyrələri haploiddir (n). (Örtülütoxumlularda isə ikiqat mayalanma nəticəsində yaranır və triploiddir).

Tipik səhvlər

Çılpaqtoxumluların qozasını meyvə adlandırmaq. Qoza meyvə deyil, şəklini dəyişmiş zoğdur, bitkinin meyvəsi olmur.
Şam ağaclarında mayalanmanın tozlanma ilə eyni vaxtda getdiyini düşünmək. Onlarda bu iki proses arasında təxminən bir il fərq var.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et