Biologiya və onun obyektlərə görə bölünməsi

Biologiya (yunanca bios — həyat, logos — elm) canlı orqanizmlərin quruluşunu, həyat fəaliyyətini, inkişafını, mənşəyini və ətraf mühitlə əlaqəsini öyrənir. Bu termini 1802-ci ildə J. B. Lamark və G. R. Treviranus bir-birindən asılı olmayaraq təklif etmişlər. Canlılar çox müxtəlif olduğu üçün biologiya bir neçə elmə bölünür. Öyrəndiyi canlılar qrupuna görə:

botanika bitkiləri, zoologiya heyvanları öyrənir;
mikologiya göbələkləri öyrənir;
mikrobiologiya mikroorqanizmləri (bakteriyalar və s.) öyrənir;
virusologiya virusları öyrənir.

Bu elmlərin daxilində daha dar sahələr var. Botanikada: algologiya (yosunlar), briologiya (mamırlar), lixenologiya (şibyələr). Zoologiyada: protozoologiya (birhüceyrəli heyvanlar), helmintologiya (parazit qurdlar), entomologiya (həşəratlar), ixtiologiya (balıqlar), herpetologiya (suda-quruda yaşayanlar və sürünənlər), ornitologiya (quşlar), teriologiya (məməlilər). Botanikanın banisi Teofrast, zoologiyanın banisi isə Aristotel hesab olunur.

Canlıların müəyyən tərəfini öyrənən elmlər

Bəzi elmlər bütün canlılarda eyni bir tərəfi öyrənir:

morfologiya xarici quruluşu, anatomiya daxili quruluşu;
fiziologiya həyat proseslərini və orqanların funksiyalarını;
sitologiya hüceyrəni, histologiya toxumaları;
embriologiya rüşeymin inkişafını;
genetika irsiyyət və dəyişkənliyi;
ekologiya orqanizmlərin bir-biri və ətraf mühitlə əlaqəsini;
sistematika canlıların təsnifatını;
paleontologiya qazıntı halında qalmış qədim canlıları;
seleksiya yeni bitki sortları, heyvan cinsləri və mikroorqanizm ştammları yaratmağı.

Karl Linney növlərə iki sözdən ibarət (binar) ad verməyi təklif etmiş və sistematikanın əsasını qoymuşdur.

Tədqiqat üsulları

Müşahidə: hadisəyə müdaxilə etmədən onu izləmək və təsvir etmək (məsələn, quşların köçünü izləmək).
Müqayisə: canlıların oxşar və fərqli əlamətlərini tapmaq; təsnifat bu üsula əsaslanır.
Təcrübə (eksperiment): şəraiti qəsdən dəyişib nəticəni yoxlamaq (məsələn, bitkini qaranlıqda saxlayıb onun yarpaqlarında nişasta əmələ gəlmədiyini göstərmək).
Ölçmə: uzunluğu, kütləni, temperaturu və s. dəqiq müəyyən etmək.
Mikroskopiya: hüceyrələri və xırda orqanizmləri böyüdərək görmək.

Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri

Canlıları cansız cisimlərdən bir neçə xüsusiyyətin birlikdə olması fərqləndirir:

hüceyrəvi quruluş: bütün orqanizmlər hüceyrələrdən ibarətdir (viruslar istisnadır);
kimyəvi tərkibin oxşarlığı: hamısında zülallar, nuklein turşuları, karbohidratlar və yağlar var;
maddələr və enerji mübadiləsi: qidalanma, tənəffüs, ifrazat;
qıcıqlanma: xarici təsirə cavab vermək (mimozanın yarpaqları toxunduqda bükülür, otaq bitkisi işığa tərəf əyilir);
böyümə və inkişaf;
çoxalma: özünə bənzər nəsil vermək;
irsiyyət və dəyişkənlik;
hərəkət, özünütənzimləmə və mühitə uyğunlaşma.

Bəzi əlamətlərə ayrılıqda cansız təbiətdə də rast gəlinir: kristal böyüyür, külək yarpağı hərəkət etdirir. Lakin bu xüsusiyyətlərin hamısı birlikdə yalnız canlılarda olur. Hüceyrəli canlıların əsas aləmləri bakteriyalar, göbələklər, bitkilər və heyvanlardır; viruslar hüceyrəsiz həyat formasıdır.

Yadda saxla

Biologiya həyat haqqında elmdir; termini 1802-ci ildə Lamark və Treviranus təklif etmişlər.
Botanika bitkiləri, zoologiya heyvanları, mikologiya göbələkləri, mikrobiologiya mikroorqanizmləri, virusologiya virusları öyrənir.
Morfologiya xarici, anatomiya daxili quruluşu, fiziologiya funksiyaları, sitologiya hüceyrəni, histologiya toxumaları öyrənir.
Əsas tədqiqat üsulları: müşahidə, müqayisə, təcrübə, ölçmə, mikroskopiya.
Canlıların əlamətləri: hüceyrəvi quruluş, mübadilə, qıcıqlanma, böyümə və inkişaf, çoxalma, irsiyyət və dəyişkənlik.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Elm sahəsini öyrəndiyi obyektlə uyğunlaşdırın: 1 ornitologiya, 2 ixtiologiya, 3 mikologiya, 4 briologiya; a göbələklər, b mamırlar, c quşlar, d balıqlar.
Həlli
Elmlərin adları yunan sözlərindən yaranıb, kökü bilmək kömək edir:
1. ornis — quş, deməli ornitologiya quşları öyrənir: 1c.
2. ichthys — balıq: ixtiologiya balıqları öyrənir: 2d.
3. mykes — göbələk: mikologiya göbələkləri öyrənir: 3a.
4. bryon — mamır: briologiya mamırları öyrənir: 4b.
Cavab: 1c, 2d, 3a, 4b.
Misal 2
Şagird iki eyni lobya cücərtisi götürdü: birini pəncərənin qarşısında, digərini qaranlıq şkafda saxladı və bir həftə sonra onları tutuşdurdu. Hansı tədqiqat üsullarından istifadə olunub və canlıların hansı xüsusiyyətləri öyrənilir?
Həlli
1. Şərait (işıq) qəsdən dəyişdirilib, bu, təcrübədir.
2. Bitkilərin bir həftə ərzində izlənməsi müşahidə, iki cücərtinin tutuşdurulması müqayisədir.
3. İşıqdakı cücərti yaşıl qalır və işığa tərəf əyilir, bu, qıcıqlanmadır. Qaranlıqdakı cücərti uzanır və saralır: işıq böyümə və inkişafa təsir edir.
Cavab: təcrübə, müşahidə, müqayisə; qıcıqlanma, böyümə və inkişaf.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Göbələkləri öyrənən elm hansıdır?
1. algologiya
2. briologiya
3. mikologiya
4. lixenologiya
5. entomologiya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C mikologiya
Mikologiya (yunanca mykes — göbələk) göbələkləri öyrənir. Algologiya yosunları, briologiya mamırları, lixenologiya şibyələri, entomologiya həşəratları öyrənir.
Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətlərinə aiddir: 1. maddələr mübadiləsi; 2. qıcıqlanma; 3. kristal qəfəsin olması; 4. çoxalma.
1. 2, 3
2. 1, 3
3. 3, 4
4. 1, 2, 4
5. 1, 2, 3
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D 1, 2, 4
Maddələr mübadiləsi, qıcıqlanma və çoxalma canlıların əsas xüsusiyyətləridir. Kristal qəfəs cansız bərk maddələrə (məsələn, duza) aiddir, ona görə 3-cü bənd uyğun deyil.
Hansı uyğunluq düzgündür?
1. ixtiologiya — quşlar
2. ornitologiya — balıqlar
3. sitologiya — toxumalar
4. histologiya — hüceyrələr
5. entomologiya — həşəratlar
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E entomologiya — həşəratlar
Entomologiya həşəratları öyrənir. İxtiologiya balıqları, ornitologiya quşları öyrənir; sitologiya hüceyrəni, histologiya isə toxumaları öyrənir, yəni A, B, C və D bəndlərində obyektlər yerini dəyişib.

Tipik səhvlər

Anatomiya ilə fiziologiyanı qarışdırmaq: anatomiya quruluşu, fiziologiya isə funksiyaları öyrənir.
Sitologiya (hüceyrə) ilə histologiyanı (toxuma), mikologiya (göbələklər) ilə mikrobiologiyanı (mikroorqanizmlər) qarışdırmaq.
Bir əlaməti, məsələn, böyüməni canlılığın sübutu saymaq: kristal da böyüyür, canlını xüsusiyyətlərin birlikdə olması fərqləndirir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et