Canlını cansızdan nə fərqləndirir

Bütün canlıları bir neçə ümumi xassə birləşdirir:

Kimyəvi tərkibin vahidliyi: hamısında zülallar, nuklein turşuları, karbohidratlar və lipidlər var.
Maddələr mübadiləsi və enerji çevrilməsi: orqanizm mühitdən maddə və enerji alır, mübadilə məhsullarını xaric edir.
Qıcıqlanma: mühitin dəyişməsinə cavab vermək bacarığı.
Çoxalma, irsiyyət və dəyişkənlik: canlı özünə oxşarını törədir, əlamətlərini nəslə ötürür, nəsillər isə bir-birindən bir qədər fərqlənir.
Boy və inkişaf, həmçinin özünütənzimləmə (daxili mühitin sabit saxlanması).

Bu xassələrdən bəziləri cansız təbiətdə də rast gəlinir (kristal da böyüyür), amma hamısı birlikdə yalnız canlıda olur.

Səviyyələr aşağıdan yuxarıya

Molekulyar səviyyə — biopolimerlər: nuklein turşuları, zülallar, polisaxaridlər. Burada DNT-nin ikiləşməsi, zülal sintezi, fermentlərin işi gedir. Ayrıca götürülmüş DNT və ya zülal molekulu canlı deyil: həyat bu molekullar hüceyrədə birləşəndə yaranır.
Hüceyrə səviyyəsi — hüceyrə canlıların quruluş, funksiya və inkişaf vahididir. Həyatın bütün xassələri ilk dəfə məhz burada birlikdə görünür.
Toxuma səviyyəsi — quruluşu və funksiyası oxşar olan hüceyrələr və hüceyrəarası maddə.
Orqan səviyyəsi — bir neçə toxumadan qurulmuş, müəyyən iş görən hissə (yarpaq, ürək).
Orqanizm səviyyəsi — ayrıca fərd; onun bütün orqan sistemləri birlikdə işləyir.
Populyasiya-növ səviyyəsi — eyni növün müəyyən ərazidə uzun müddət birgə yaşayan və sərbəst çarpazlaşan fərdləri. Populyasiya təkamülün elementar vahididir.
Biogeosenoz (ekosistem) səviyyəsi — müxtəlif növlərin populyasiyaları və onların yaşadığı cansız mühit. Burada maddələr dövranı və enerji axını gedir.
Biosfer səviyyəsi — Yerin bütün ekosistemlərinin məcmusu, ən yüksək səviyyə; maddələr dövranı burada planet miqyasında baş verir.

Bəzi dərsliklərdə toxuma və orqan səviyyələri ayrıca verilmir, orqanizm səviyyəsinin tərkibində öyrənilir.

Xüsusi hallar və səviyyələri öyrənən elmlər

Birhüceyrəli orqanizmdə (amöb, xlamidomonada, bakteriya) hüceyrə və orqanizm səviyyələri üst-üstə düşür: bir hüceyrə həm də bütöv orqanizmdir. Onlarda toxuma və orqan səviyyəsi yoxdur.
Toxuma və orqan səviyyələri yalnız çoxhüceyrəlilərə xasdır.
Viruslar hüceyrə quruluşuna malik deyil və yalnız başqa orqanizmin hüceyrəsinin içində çoxalır, ona görə onlar canlı ilə cansız arasında sərhəd mövqe tutur.
Hər yuxarı səviyyə aşağıdakıları özündə saxlayır, amma yeni xassələr qazanır: doğum, ölüm və sıxlıq yalnız populyasiyaya, maddələr dövranı isə ekosistemə aiddir.

Molekulyar səviyyəni molekulyar biologiya və biokimya, hüceyrəni sitologiya, toxumaları histologiya, orqanizmi anatomiya, fiziologiya və genetika, populyasiya, ekosistem və biosferi isə ekologiya öyrənir. Biogeosenoz anlayışını V. N. Sukaçov irəli sürmüş, biosfer təlimini isə V. İ. Vernadski yaratmışdır.

Yadda saxla

Ardıcıllıq: molekul → hüceyrə → toxuma → orqan → orqanizm → populyasiya-növ → biogeosenoz → biosfer.
Hüceyrə canlıların quruluş, funksiya və inkişaf vahididir; həyatın bütün xassələri ilk dəfə hüceyrə səviyyəsində birlikdə görünür.
Populyasiya təkamülün elementar vahididir.
Birhüceyrəlilərdə hüceyrə səviyyəsi orqanizm səviyyəsi ilə üst-üstə düşür; toxuma və orqan səviyyəsi yoxdur.
Maddələr dövranı və enerji axını biogeosenozda gedir, planet miqyasında isə biosferdə qapanır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Verilənləri quruluş səviyyəsinin mürəkkəbləşməsi ardıcıllığı ilə düzün: 1) palıd meşəsi; 2) yarpaq; 3) xlorofil molekulu; 4) Yerin canlı örtüyü; 5) yarpağın sütunvari toxuması; 6) xloroplastlı hüceyrə.
Həlli
1. Xlorofil molekulu (3) — molekulyar səviyyə.
2. Xloroplastlı hüceyrə (6) — hüceyrə səviyyəsi.
3. Sütunvari toxuma (5) — toxuma səviyyəsi.
4. Yarpaq (2) — orqan səviyyəsi.
5. Palıd meşəsi (1) — biogeosenoz.
6. Yerin canlı örtüyü (4) — biosfer.
Cavab: 3, 6, 5, 2, 1, 4.
Misal 2
Gölməçədə yaşayan amöb üçün sadalanan səviyyələrdən hansılar xarakterikdir: toxuma, hüceyrə, orqanizm, populyasiya-növ, orqan?
Həlli
1. Amöb birhüceyrəlidir: onun yeganə hüceyrəsi həm də orqanizmdir. Deməli, hüceyrə və orqanizm səviyyələri var və üst-üstə düşür.
2. Birhüceyrəlidə toxuma və orqan olmur, bu səviyyələr yoxdur.
3. Gölməçədəki eyni növ amöblər populyasiya əmələ gətirir, deməli populyasiya-növ səviyyəsi var.
Cavab: hüceyrə, orqanizm, populyasiya-növ.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Təkamülün elementar vahidi hansıdır?
1. hüceyrə
2. orqanizm
3. populyasiya
4. növ
5. biogeosenoz
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C populyasiya
Təkamül ayrıca fərddə getmir: nəsillər ərzində populyasiyanın genofondu dəyişir. Növ bir neçə populyasiyadan ibarətdir, amma elementar vahid populyasiyadır.
Hansı orqanizmdə hüceyrə və orqanizm səviyyələri üst-üstə düşür?
1. hidra
2. yaşıl evqlena
3. ağ planari
4. yağış qurdu
5. laminariya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B yaşıl evqlena
Yaşıl evqlena birhüceyrəlidir, onun bir hüceyrəsi bütöv orqanizmdir. Hidra, ağ planari, yağış qurdu və laminariya çoxhüceyrəlidir.
3
Canlıların quruluş səviyyələri haqqında doğru fikirləri seçin:
1. Ayrıca götürülmüş DNT molekulu canlı deyil.
2. Toxuma səviyyəsi bütün canlılarda var.
3. Maddələr dövranı biogeosenoz səviyyəsində gedir.
4. Biosfer təlimini V. İ. Vernadski yaratmışdır.
5. Viruslar hüceyrə quruluşuna malikdir.
1. 1, 2, 3
2. 1, 3, 4
3. 2, 4, 5
4. 1, 4, 5
5. 3, 4, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B 1, 3, 4
1, 3 və 4 doğrudur. Toxuma səviyyəsi birhüceyrəlilərdə yoxdur (2 səhvdir), viruslarda isə hüceyrə yoxdur (5 səhvdir).

Tipik səhvlər

Populyasiya ilə biogeosenozu qarışdırmaq. Populyasiya bir növün fərdləridir, biogeosenozda isə çoxlu növ cansız mühitlə birlikdə olur.
Birhüceyrəlilərdə də toxuma və orqan səviyyəsinin olduğunu düşünmək. Bir hüceyrədən ibarət orqanizmdə toxuma da, orqan da yoxdur.
Virusları hüceyrə səviyyəsinə aid etmək. Virusun hüceyrəsi yoxdur, o, yalnız başqa hüceyrənin içində çoxalır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et