Sümük sistemi: sümük toxuması, sümüklərin quruluşu və insan skeleti

Sümük toxuması birləşdirici toxumanın bir növüdür. O, sümük hüceyrələrindən (osteositlər) və çox bərk hüceyrəarası maddədən ibarətdir. Hüceyrəarası maddədə iki qrup maddə var:

• üzvi maddələr (əsasən ossein zülalı) sümüyə elastiklik verir;
• qeyri-üzvi maddələr (əsasən kalsium duzları) sümüyə bərklik verir.

Yetkin insanın sümüyünün təqribən 1/3 hissəsi üzvi, 2/3 hissəsi qeyri-üzvi maddələrdən ibarətdir. Bunu təcrübə ilə yoxlamaq olur: yandırılmış sümükdə üzvi maddələr yanır, o, kövrəkləşir və ovulur; xlorid turşusunda saxlanmış sümükdə mineral duzlar həll olur, o, elə elastik olur ki, onu düyünləmək mümkündür. Uşaqların sümüklərində üzvi maddə çoxdur, ona görə onlar əyilir, amma az sınır; qocalarda mineral duzlar üstünlük təşkil edir və sümüklər kövrək olur.

Sümükdə iki cür maddə var: kompakt (sıx) maddə osteonlardan qurulub, süngərvari maddə isə yükün istiqamətində düzülmüş nazik sümük lövhəciklərindən ibarətdir.

Uzun borulu sümük (məsələn, bud və ya bazu sümüyü) gövdədən (diafiz) və iki başlıqdan (epifiz) ibarətdir.

• Gövdə kompakt maddədən qurulub, içində ilik boşluğu var; yetkin insanda orada sarı sümük iliyi (piy toxuması) olur.
• Başlıqlar süngərvari maddədən ibarətdir; onun xanalarında qan hüceyrələri yaradan qırmızı sümük iliyi yerləşir.
• Sümüyü xaricdən damar və sinirlərlə zəngin sümüküstlüyü örtür, oynaq səthləri isə hamar qığırdaqla örtülüdür.

Böyümə. Sümük qalınlığına sümüküstlüyünün daxili qatındakı hüceyrələrin bölünməsi hesabına, uzununa isə gövdə ilə başlıq arasındakı qığırdaq qatı (böyümə zonası) hesabına böyüyür. Təxminən 20–25 yaşa qədər bu qığırdaq sümüklə əvəz olunur və boy artımı dayanır. Sınıq sümüyün bitişməsi də sümüküstlüyünün hesabınadır. Böyüməni hipofizin böyümə hormonu tənzimləyir; D vitamini çatışmayanda uşaqlarda raxit inkişaf edir.

Formasına görə sümüklər uzun, yəni borulu (bazu, bud), qısa (bilək sümükləri), yastı (kəllə qapağının sümükləri, kürək) və qarışıq olur; qarışıq sümüklərdə bir neçə formanın əlamətləri birləşir.

Sümüklər üç cür birləşir:

1. Hərəkətsiz birləşmə: sümüklər bitişir və ya tikişlə birləşir. Kəllə qapağının sümükləri, oma sümüyünü əmələ gətirən fəqərələr belədir.
2. Yarımhərəkətli birləşmə: sümüklər arasında qığırdaq olur. Fəqərə cisimləri (fəqərəarası disklər), qabırğaların döş sümüyü ilə birləşməsi belədir.
3. Hərəkətli birləşmə, yəni oynaq. Bir sümüyün qabarıq oynaq başı o birinin batıq oynaq çuxuruna girir. Oynaq səthləri hamar qığırdaqla örtülüdür, oynağı möhkəm oynaq kisəsi əhatə edir. Kisənin içindəki oynaq boşluğunda sürtünməni azaldan oynaq mayesi var, xaricdən oynağı bağlar möhkəmləndirir. Nümunələr: çiyin, dirsək, diz, çanaq-bud oynaqları. Çiyin və çanaq-bud oynaqları kürəşəkillidir və müxtəlif istiqamətlərdə hərəkətə imkan verir.

Skelet 200-dən çox sümükdən (yetkin insanda adətən 206) ibarətdir və dörd hissəyə bölünür.

Kəllə. Beyin şöbəsi: alın, ənsə, cüt təpə və cüt gicgah sümükləri və s. Üz şöbəsi: üst və alt çənə, almacıq, burun sümükləri və s. Kəllənin yeganə hərəkətli sümüyü alt çənədir.

Gövdə skeleti onurğa və döş qəfəsindən ibarətdir. Onurğada 33–34 fəqərə var: boyun 7, döş 12, bel 5, oma 5 (bitişib oma sümüyünü əmələ gətirir), büzdüm 4–5. Onurğanın 4 əyriliyi var: boyun və bel əyrilikləri irəli, döş və oma əyrilikləri geriyə qabarıqdır; onlar yeriyəndə və qaçanda zərbələri yumşaldır. Döş qəfəsini 12 döş fəqərəsi, 12 cüt qabırğa və döş sümüyü əmələ gətirir: 1–7-ci cütlər öz qığırdaqları ilə döş sümüyünə birbaşa, 8–10-cu cütlər üstdəki qabırğanın qığırdağına birləşir, 11–12-ci cütlərin ön ucları sərbəstdir.

Yuxarı ətraflar. Çiyin qurşağı: körpücük və kürək sümükləri. Sərbəst ətraf: bazu sümüyü, said (dirsək və mil sümükləri), əl: bilək (8), əl darağı (5), barmaq falanqaları (14).

Aşağı ətraflar. Çanaq qurşağı: iki çanaq sümüyü (hər biri qalça, oturaq və qasıq sümüklərinin bitişməsindən yaranır); oma sümüyü ilə birlikdə çanağı əmələ gətirir. Sərbəst ətraf: bud sümüyü (ən uzun sümük), diz qapağı, baldırın iki sümüyü (qamış və incik), ayaq pəncəsi: ayaq daraqarxası (7), ayaq darağı (5), barmaq falanqaları (14).

Dik yerişlə bağlı əlamətlər: S-şəkilli onurğa, enli kasaşəkilli çanaq, tağlı ayaq pəncəsi, yanlara enlənmiş döş qəfəsi, möhkəm aşağı ətraf sümükləri. Əmək fəaliyyəti ilə isə əlin baş barmağının digər barmaqlara qarşı qoyula bilməsi bağlıdır.