Sinir sistemi: neyron, refleks, onurğa beyni və baş beyin

Hidrada sinir sistemi torvari (diffuz), həlqəvi qurdlarda və buğumayaqlılarda düyünlüdür (udlaqətrafı həlqə və qarın sinir zənciri), xordalılarda isə borulu: sinir borusu bel tərəfdə yerləşir, ön hissəsi baş beyinə çevrilir.

Sinir toxuması neyronlardan və peyk hüceyrələrdən (neyroqliya) ibarətdir. Peyk hüceyrələr neyronları qidalandırır, qoruyur, dayaq rolunu oynayır və çıxıntılarını izolə edir. Neyronun bədəni və çıxıntıları var: qısa, şaxələnən dendritlər impulsu bədənə gətirir, adətən tək və uzun olan akson impulsu bədəndən aparır. İmpuls bir hüceyrədən digərinə sinaps vasitəsilə ötürülür. Neyron bədənləri boz maddəni, miyelin örtüklü çıxıntılar ağ maddəni əmələ gətirir.

Funksiyasına görə neyronlar: hissi (impulsu reseptordan mərkəzi sinir sisteminə, yəni MSS-ə aparır), aralıq (MSS daxilində əlaqə yaradır) və hərəki (impulsu işçi orqana aparır).

Quruluşuna görə: mərkəzi sinir sistemi (baş beyin və onurğa beyni) və periferik sinir sistemi (12 cüt kəllə-beyin siniri, 31 cüt onurğa beyni siniri, sinir düyünləri).

Funksiyasına görə:

• somatik sinir sistemi skelet əzələlərini və dərini idarə edir, iradəmizə tabedir;
• vegetativ (avtonom) sinir sistemi daxili orqanların, damarların və vəzilərin işini tənzimləyir, iradəyə tabe deyil.

Vegetativ sistemin iki hissəsi çox orqana əks təsir göstərir:

Simpatik sistem orqanizmi gərgin işə hazırlayır, parasimpatik sistem isə istirahət və bərpanı təmin edir.

Sinir sistemi refleks prinsipi ilə işləyir. Refleks qıcığa sinir sisteminin iştirakı ilə verilən cavabdır. İmpulsun keçdiyi yol refleks qövsüdür:

reseptor → hissi neyron → aralıq neyron → hərəki neyron → işçi orqan

Ən sadə qövs iki neyronludur, aralıq neyron olmur (diz refleksi). İşçi orqandan gələn məlumat yenidən MSS-ə qayıdır (əks əlaqə), bu da hərəkəti dəqiqləşdirir. Qövsün hər hansı həlqəsi zədələnsə, refleks baş vermir.

Onurğa beyni onurğa kanalında yerləşir, uzunluğu təxminən 45 sm-dir, yuxarıda uzunsov beyinə keçir. Mərkəzində beyin mayesi ilə dolu mərkəzi kanal, onun ətrafında kəpənəkşəkilli boz maddə, xaricdə ağ maddə var. Boz maddənin ön buynuzlarında hərəki, arxa buynuzlarında aralıq neyronlar yerləşir. Hər seqmentdən iki kök çıxır: arxa (hissi) kök üzərində hissi neyronların bədənlərindən ibarət onurğa beyni düyünü var, ön (hərəki) kök isə hərəki neyronların aksonlarından ibarətdir. Köklər birləşib qarışıq sinir əmələ gətirir.

Funksiyaları: refleks (diz refleksi, əlin isti əşyadan çəkilməsi, sidik ifrazı refleksi) və keçirici (ağ maddə ilə impulslar baş beyinə və geriyə ötürülür).

Baş beyin kəllə qutusunda yerləşir, üç qişa (sərt, hörümçək toru, yumşaq) ilə örtülüdür, kütləsi təxminən 1300–1400 q-dır.

• Uzunsov beyin: tənəffüs və ürək-damar mərkəzləri, qida (sorma, udma, tüpürcək ifrazı) və müdafiə (öskürmə, asqırma, qusma) refleksləri.
• Körpü: beynin şöbələrini bir-biri ilə əlaqələndirir.
• Beyincik: hərəkətlərin koordinasiyası, tarazlıq, əzələ tonusu.
• Orta beyin: işığa və səsə istiqamətlənmə refleksləri, bəbək refleksi.
• Aralıq beyin: talamus hissi impulsları qabığa ötürür; hipotalamus bədən temperaturunu, aclıq və susuzluğu, hipofiz vasitəsilə daxili sekresiya vəzilərini tənzimləyir.
• Böyük yarımkürələr: qabıq boz maddədir, şırımlar və qırışlar onun səthini böyüdür. Alın payı iradi hərəkətləri, təpə payı dəri-əzələ hissiyyatını, gicgah payı eşitməni, ənsə payı görməni idarə edir. Yarımkürələri döyənəkli cisim birləşdirir; sol yarımkürə bədənin sağ, sağ yarımkürə sol yarısını idarə edir.

Xəstəliklər: meningit (beyin qişalarının iltihabı), ensefalit (beyin maddəsinin iltihabı, məsələn gənə ilə ötürülən), poliomielit (onurğa beyninin hərəki neyronlarını zədələyən və iflic törədən virus xəstəliyi, peyvəndlə qarşısı alınır), insult (beyində qan dövranının pozulması). Alkoqol və narkotiklər neyronları zədələyir.