Anatomiya

Anatomiya (yunanca anatome — yarma, kəsmə) insan bədəninin və orqanlarının formasını, quruluşunu və yerləşməsini öyrənir. Anatomiya «orqan necə qurulub?» sualına cavab verir. Orqanların mikroskopik quruluşunu histologiya (toxumalar) və sitologiya (hüceyrələr) öyrənir.

Üsulları: meyitin yarılması, orqanların müşahidəsi və ölçülməsi, mikroskopiya, həmçinin canlı insanda daxili quruluşu görməyə imkan verən rentgen müayinəsi, kompüter tomoqrafiyası və ultrasəs müayinəsi.

Elmi anatomiyanın banisi Andreas Vezalidir: o, 1543-cü ildə «İnsan bədəninin quruluşu haqqında» əsərini nəşr etdirmişdir.

Fiziologiya

Fiziologiya orqanizmin, onun orqan və sistemlərinin funksiyalarını, həyat proseslərini (qan dövranı, tənəffüs, həzm, ifrazat və s.) və onların tənzimini öyrənir. O, «orqan necə işləyir?» sualına cavab verir. Quruluş və funksiya bir-biri ilə sıx bağlıdır, ona görə anatomiya ilə fiziologiya birlikdə öyrənilir.

Üsulları: əsas üsul təcrübədir. Kəskin təcrübə qısamüddətlidir, xroniki təcrübə isə əməliyyatdan sonra sağalmış heyvan üzərində uzun müddət aparılır (İ. P. Pavlovun fistula üsulu). Funksiyalar həm də cihazlarla ölçülür: nəbz və arterial təzyiqin ölçülməsi, elektrokardioqrafiya (EKQ, ürəyin biocərəyanlarının qeydi), elektroensefaloqrafiya (EEQ, baş beynin biocərəyanlarının qeydi), spirometriya (ağciyərlərin həyat tutumunun ölçülməsi), qan analizi.

Alimlər: Uilyam Harvey 1628-ci ildə qan dövranını təsvir etmişdir; İ. M. Seçenov «Baş beynin refleksləri» əsərini yazmışdır; İ. P. Pavlov həzm fiziologiyasını və şərti refleksləri öyrənmiş, ali sinir fəaliyyəti təlimini yaratmışdır.

Psixologiya

Psixologiya (yunanca psyche — ruh) insanın psixi fəaliyyətini öyrənir: qavrayış, diqqət, yaddaş, təfəkkür, nitq, emosiyalar, iradə, davranış və şəxsiyyətin xüsusiyyətləri. Psixi proseslər baş beynin fəaliyyəti ilə bağlıdır, ona görə psixologiya ali sinir fəaliyyətinin fiziologiyası ilə sıx əlaqədardır.

Üsulları: müşahidə, təcrübə (məsələn, bir dəqiqədə yadda saxlanılan sözlərin sayını yoxlamaq), testlər, anket sorğusu, söhbət (müsahibə).

Gigiyena

Gigiyena (yunanların sağlamlıq ilahəsi Higiyeyanın adından) xarici mühitin, əmək, qidalanma və məişət şəraitinin insan sağlamlığına təsirini öyrənir, sağlamlığı qorumaq və xəstəliklərin qarşısını almaq üçün qaydalar hazırlayır. Onun şəxsi gigiyena, qidalanma gigiyenası, əmək gigiyenası, uşaq və yeniyetmə gigiyenası kimi sahələri var.

Üsulları: havanın, suyun və qidanın laborator analizi (sanitar-gigiyenik tədqiqat), işıqlanmanın, səs-küyün, temperaturun ölçülməsi, insanların sağlamlığının uzunmüddətli müşahidəsi və statistik təhlili.

Bu dörd elm tibbin əsasıdır: həkim xəstəliyi tanımaq üçün orqanizmin normal quruluşunu və funksiyalarını bilməlidir.

Yadda saxla

Anatomiya quruluşu, fiziologiya funksiyaları, psixologiya psixi fəaliyyəti, gigiyena sağlamlığın qorunması şərtlərini öyrənir.
Anatomiyanın üsulları: yarma, mikroskopiya, rentgen, tomoqrafiya, ultrasəs müayinəsi.
Fiziologiyanın əsas üsulu təcrübədir; funksiyalar EKQ, EEQ, spirometriya, nəbz və təzyiqin ölçülməsi ilə öyrənilir.
Psixologiyanın üsulları: müşahidə, təcrübə, test, anket, söhbət; gigiyenanın üsulları: mühitin laborator analizi, ölçmə, statistika.
Vezali elmi anatomiyanın banisidir (1543); Harvey qan dövranını təsvir etmişdir (1628); Pavlov şərti refleksləri öyrənmişdir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Tədqiqat üsulunu elmlə uyğunlaşdırın: 1 elektrokardioqrafiya; 2 meyitin yarılması; 3 yaddaş testi; 4 içməli suyun laborator analizi. a anatomiya; b fiziologiya; c psixologiya; d gigiyena.
Həlli
1. EKQ ürəyin quruluşunu deyil, işini (biocərəyanlarını) qeydə alır, bu, funksiyanın öyrənilməsidir: 1b.
2. Yarma orqanların quruluşunu və yerləşməsini göstərir: 2a.
3. Yaddaş psixi prosesdir, test psixologiyanın üsuludur: 3c.
4. Suyun keyfiyyəti sağlamlığa təsir edən mühit amilidir: 4d.
Cavab: 1b, 2a, 3c, 4d.
Misal 2
Şagirdlərin nəbzi əvvəlcə sakit halda, sonra 20 dəfə oturub-qalxdıqdan dərhal sonra ölçüldü. Bu tədqiqat hansı elmə aiddir, hansı üsullardan istifadə olunub və hansı nəticə gözlənilir?
Həlli
1. Ürəyin işi, yəni orqanın funksiyası öyrənilir, bu, fiziologiyadır.
2. Şərait qəsdən dəyişdirilib (fiziki yük), deməli bu, təcrübədir; nəbzin sayılması ölçmədir.
3. Yük zamanı əzələlərin oksigenə və qidalı maddələrə ehtiyacı artır, ona görə ürək daha tez yığılır və nəbz artır. Dincəldikdən bir neçə dəqiqə sonra nəbz ilkin səviyyəyə qayıdır.
Cavab: fiziologiya; təcrübə və ölçmə; yükdən sonra nəbz artır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

İnsan orqanizminin, onun orqan və sistemlərinin funksiyalarını öyrənən elm hansıdır?
1. anatomiya
2. gigiyena
3. psixologiya
4. fiziologiya
5. sitologiya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D fiziologiya
Funksiyaları və həyat proseslərini fiziologiya öyrənir. Anatomiya quruluşu, gigiyena sağlamlığın qorunması şərtlərini, psixologiya psixi fəaliyyəti, sitologiya isə hüceyrəni öyrənir.
Hansı psixologiyanın tədqiqat üsuludur?
1. meyitin yarılması
2. elektrokardioqrafiya
3. test və anket sorğusu
4. rentgen müayinəsi
5. suyun laborator analizi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C test və anket sorğusu
Testlər və anket sorğusu diqqəti, yaddaşı, təfəkkürü və şəxsiyyət xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün istifadə olunur. Yarma və rentgen müayinəsi anatomiyanın, EKQ fiziologiyanın, suyun analizi isə gigiyenanın üsuludur.
1543-cü ildə «İnsan bədəninin quruluşu haqqında» əsərini nəşr etdirmiş və elmi anatomiyanın banisi hesab olunan alim kimdir?
1. U. Harvey
2. A. Vezali
3. İ. P. Pavlov
4. İ. M. Seçenov
5. K. Linney
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B A. Vezali
Andreas Vezali meyitlərin yarılmasına əsaslanaraq insan bədəninin quruluşunu düzgün təsvir etmiş və elmi anatomiyanın əsasını qoymuşdur. Harvey qan dövranını, Pavlov şərti refleksləri, Seçenov beynin reflekslərini öyrənmiş, Linney isə sistematika ilə məşğul olmuşdur.

Tipik səhvlər

EKQ-ni anatomiyanın üsulu hesab etmək: o, ürəyin quruluşunu deyil, işini qeydə alır, ona görə fiziologiyanın üsuludur.
Gigiyenanı yalnız şəxsi təmizlik qaydaları kimi başa düşmək: o, mühitin, qidalanmanın və əmək şəraitinin sağlamlığa təsirini öyrənən elmdir.
Vezali ilə Harveyi qarışdırmaq: Vezali anatomiyanın banisidir (1543), Harvey isə qan dövranını təsvir etmişdir (1628).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et