Endokrin sistem: daxili sekresiya vəziləri və hormonlar

Vəzilər ifraz etdikləri maddənin hara getdiyinə görə üç qrupa bölünür:

• Xarici sekresiya vəziləri axarlıdır: sekret axarla bədən səthinə və ya orqan boşluğuna tökülür. Məsələn, tər, piy, süd, göz yaşı, tüpürcək vəziləri, qaraciyər.
• Daxili sekresiya (endokrin) vəziləri axarsızdır: hormonları birbaşa qana ifraz edir. Bunlar hipofiz, epifiz, qalxanabənzər vəzi, qalxanabənzərətraf vəzilər, timus və böyrəküstü vəzilərdir.
• Qarışıq sekresiya vəziləri hər iki işi görür: mədəaltı vəzi və cinsiyyət vəziləri.

Hormonlar bioloji fəal maddələrdir: çox az miqdarda təsir göstərir, qanla uzaq orqanlara çatır, müəyyən hüceyrələrə təsir edir və orqanizmdə tez parçalanır. Endokrin sistem sinir sistemi ilə birlikdə orqanizmin neyrohumoral tənzimini həyata keçirir.

Hipofiz baş beynin əsasında yerləşir və aralıq beynin hipotalamus hissəsi ilə əlaqəlidir. O, digər endokrin vəzilərin işini tənzimləyən hormonlar ifraz etdiyi üçün ən vacib vəzi sayılır. Ön payı böyümə hormonu ifraz edir:

• uşaqlıqda artıqlığı nəhənglik, çatışmazlığı cırtdanboyluluq yaradır (bədən mütənasib, zehni inkişaf normal olur);
• yaşlılarda artıqlığı akromeqaliyaya səbəb olur: əl, ayaq və üz sümükləri böyüyür.

Arxa paydan qana vazopressin (böyrəklərdə suyun geri sorulmasını artırır, sidiyin miqdarını azaldır) və oksitosin (doğuş zamanı uşaqlığın yığılmasını gücləndirir) keçir. Vazopressin çatışmadıqda şəkərsiz diabet olur: çoxlu sidik ifraz olunur, güclü susuzluq yaranır.

Epifiz aralıq beyində yerləşir və melatonin ifraz edir. O, gün və gecə ritmini tənzimləyir, uşaqlıqda vaxtından əvvəl cinsi yetişkənliyin qarşısını alır.

Qalxanabənzər vəzi boynun ön tərəfində, qırtlağın aşağısında yerləşir. Onun hormonlarının (tiroksin və s.) tərkibində yod var. Bu hormonlar mübadiləni, böyüməni, inkişafı və sinir sisteminin oyanıqlığını artırır.

• Uşaqlıqda çatışmazlığı kretinizmə səbəb olur: boy, cinsi və zehni inkişaf geri qalır.
• Yaşlılarda çatışmazlığı miksedemadır: mübadilə zəifləyir, toxumalar şişkin olur, insan ləng və yuxulu olur.
• Artıqlığı Bazedov xəstəliyidir: mübadilə sürətlənir, insan arıqlayır, əsəbi olur, ürək tez döyünür, gözlər önə çıxır, vəzi böyüyür.
• Su və qidada yod çatışmadıqda vəzi böyüyür: endemik ur. Qarşısını almaq üçün yodlaşdırılmış duz istifadə edilir.

Qalxanabənzərətraf vəzilər (adətən dörd ədəd) qalxanabənzər vəzinin arxa səthində yerləşir. Onların hormonu (parathormon) qanda kalsium və fosforun miqdarını tənzimləyir. Çatışmazlığında qanda kalsium azalır və qıcolmalar başlayır.

Timus (çəngələbənzər vəzi) döş sümüyünün arxasında yerləşir, T-limfositlərin yetişməsini təmin edir və immunitetdə iştirak edir. O, uşaqlıqda böyükdür, cinsi yetişkənlikdən sonra tədricən kiçilir.

Böyrəküstü vəzilər böyrəklərin üst ucunda yerləşir və iki qatdan ibarətdir. Qabıq maddəsi mineral duzların (Na, K) və karbohidratların mübadiləsini tənzimləyən hormonlar ifraz edir; çatışmazlığında bürünc (Addison) xəstəliyi olur: dəri tünd rəng alır, zəiflik yaranır, qan təzyiqi düşür. Beyin maddəsi adrenalin ifraz edir: qorxu və gərginlik zamanı ürək tez döyünür, qan təzyiqi qalxır, bronxlar və göz bəbəkləri genişlənir, qaraciyərdə qlikogen qlükozaya çevrilir və qanda şəkər artır.

Mədəaltı vəzi həzm şirəsini onikibarmaq bağırsağa axıdır, Langerhans adacıqları isə qana insulin və qlükaqon ifraz edir. İnsulin qanda qlükozanın miqdarını azaldır: onun hüceyrələrə keçməsini və qaraciyərlə əzələlərdə qlikogenə çevrilməsini sürətləndirir. Qlükaqon isə qlikogeni qlükozaya parçalayaraq şəkəri artırır. İnsulin çatışmazlığında şəkərli diabet yaranır: qanda və sidikdə qlükoza artır, susuzluq və tez-tez sidiyə getmə olur.

Cinsiyyət vəziləri də qarışıqdır: toxumluqlar spermatozoidlər və testosteron, yumurtalıqlar yumurta hüceyrələri, estrogenlər və progesteron əmələ gətirir. Bu hormonlar ikincili cinsi əlamətlərin inkişafını və cinsi yetişkənliyi təmin edir.