Hüceyrənin kimyəvi tərkibi və quruluşu

İnsan hüceyrəsində kimyəvi elementlərdən ən çox oksigen, karbon, hidrogen və azot var. Maddələrdən ən çoxu sudur (əksər hüceyrələrdə kütlənin 70–80%-i); su həlledici və reaksiyaların mühitidir. Su və mineral duzlar qeyri-üzvi maddələrdir. Üzvi maddələr: zülallar (tikinti materialı, fermentlər), karbohidratlar və yağlar (enerji mənbəyi), nuklein turşuları (DNT və RNT, irsi məlumat).

Hüceyrə xaricdən membranla örtülüdür. Sitoplazmada orqanoidlər yerləşir: mitoxondrilər (enerji), ribosomlar (zülal sintezi), endoplazmatik şəbəkə (maddələrin sintezi və daşınması), Holci kompleksi (maddələrin toplanması və xaric edilməsi), lizosomlar (həzm), hüceyrə mərkəzi (bölünmədə iştirak). Nüvədə nüvəcik və xromosomlar var: insanın bədən hüceyrələrində 46, cinsi hüceyrələrində 23 xromosom olur. Bitki hüceyrəsindən fərqli olaraq insan hüceyrəsində sellüloz qılaf və plastidlər yoxdur.

Hüceyrənin əsas həyat xassələri

Maddələr mübadiləsi: hüceyrə daim mürəkkəb maddələr sintez edir (plastik mübadilə) və onları parçalayaraq enerji alır (enerji mübadiləsi). Bu reaksiyaları fermentlər sürətləndirir.
Boy və bölünmə: hüceyrə böyüyür və bölünərək çoxalır; köhnəlmiş hüceyrələr ölür və yeniləri ilə əvəz olunur.
Qıcıqlanma: hüceyrə mühitin dəyişməsinə cavab verir. Sinir və əzələ hüceyrələri xüsusilə oyanıqlıdır: sinir hüceyrəsi impuls ötürür, əzələ hüceyrəsi yığılır.

Dörd toxuma növü

Toxuma	Quruluşu	Harada, nə iş görür
Epitel	hüceyrələr sıx yerləşir, hüceyrəarası maddə çox azdır	dərinin üst qatı, boşluqlu daxili orqanların daxili səthi, vəzilər; qoruma, sorulma, şirə ifrazı
Birləşdirici	hüceyrəarası maddə çoxdur	sümük, qığırdaq, qan, limfa, piy toxuması, vətərlər; dayaq, qidalandırma, qoruma
Əzələ	yığılma qabiliyyətli liflər	eninəzolaqlı skelet əzələsi (iradi, sürətli), ürək əzələsi (eninəzolaqlı, iradəsiz), saya əzələ (daxili orqanların və damarların divarı, iradəsiz, yavaş)
Sinir	neyronlar və köməkçi hüceyrələr (neyroqliya)	oyanmanı qəbul edir və ötürür

Neyron bədəndən, qısa budaqlanmış dendritlərdən (impulsu bədənə gətirir) və uzun aksondan (impulsu bədəndən aparır) ibarətdir.

Bədən boşluqları, orqanlar və sistemlər

Diafraqma gövdəni iki əsas boşluğa ayırır:

Döş boşluğu: ürək, ağciyərlər, traxeya, qida borusu.
Qarın boşluğu: mədə, bağırsaqlar, qaraciyər, mədəaltı vəzi, dalaq, böyrəklər. Onun aşağı hissəsi olan çanaq boşluğunda sidik kisəsi, düz bağırsaq və daxili cinsiyyət orqanları yerləşir.

Baş beyin kəllə boşluğunda, onurğa beyni onurğa kanalında yerləşir.

Orqan müəyyən forması və yeri olan, bir neçə toxumadan qurulmuş və müəyyən funksiyanı yerinə yetirən bədən hissəsidir; onda adətən bir toxuma üstünlük təşkil edir. Ümumi işi görən orqanlar orqanlar sistemini yaradır: dayaq-hərəkət, həzm, tənəffüs, qan-damar, ifrazat, cinsiyyət, sinir, endokrin sistemlər; həmçinin duyğu orqanları.

Orqanizm və mühit

Bütün sistemlərin işini sinir və humoral (qanla daşınan hormonlar və digər maddələr vasitəsilə) tənzim uzlaşdırır, ona görə orqanizm vahid bütöv kimi işləyir. Hüceyrələri daxili mühit, yəni qan, limfa və toxuma mayesi əhatə edir. Daxili mühitin tərkibinin və xassələrinin nisbi sabitliyi homeostaz adlanır. Məsələn, isti havada tərləmə artır və bədən temperaturu təxminən sabit qalır. Orqanizm xarici mühitlə daim maddə və enerji mübadiləsi aparır, mühitin dəyişmələrinə reflekslərlə cavab verir.

Yadda saxla

Hüceyrədə ən çox olan maddə sudur; üzvi maddələr: zülallar, yağlar, karbohidratlar, nuklein turşuları.
Dörd toxuma: epitel, birləşdirici, əzələ, sinir. Qan, limfa, sümük və qığırdaq birləşdirici toxumadır.
Ürək əzələsi eninəzolaqlıdır, amma iradəmizdən asılı olmadan yığılır.
Diafraqma döş boşluğunu qarın boşluğundan ayırır.
Daxili mühit: qan, limfa, toxuma mayesi; onun sabitliyi homeostazdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Orqanları yerləşdiyi boşluğa görə qruplaşdırın: ürək, qaraciyər, ağciyər, mədə, sidik kisəsi, traxeya, dalaq.
Həlli
1. Diafraqmadan yuxarıda, döş boşluğunda: ürək, ağciyər, traxeya.
2. Diafraqmadan aşağıda, qarın boşluğunda: qaraciyər, mədə, dalaq.
3. Qarın boşluğunun aşağı hissəsində, çanaq boşluğunda: sidik kisəsi.
Cavab: döş boşluğu: ürək, ağciyər, traxeya; qarın boşluğu: qaraciyər, mədə, dalaq; çanaq boşluğu: sidik kisəsi.
Misal 2
Mikroskop altında toxumada hüceyrələrin bir-birindən aralı yerləşdiyi, aralarında isə kalsium duzları ilə zəngin bərk hüceyrəarası maddənin çox olduğu görünür. Bu hansı toxumadır və nə üçün epitelə aid ola bilməz?
Həlli
1. Hüceyrəarası maddənin çox olması birləşdirici toxumanın əlamətidir.
2. Hüceyrəarası maddə bərkdir və kalsium duzları ilə zəngindir, bu, sümük toxumasıdır.
3. Epiteldə hüceyrələr bir-birinə sıx yapışır, hüceyrəarası maddə demək olar ki, olmur, ona görə bu nümunə epitel ola bilməz.
Cavab: sümük toxuması, yəni birləşdirici toxumanın bir növü.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Qan hansı toxuma növünə aiddir?
1. epitel
2. sinir
3. birləşdirici
4. əzələ
5. vəzi epiteli
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C birləşdirici
Qan hüceyrəarası maddəsi maye (plazma) olan birləşdirici toxumadır. Birləşdirici toxumanın əsas əlaməti hüceyrəarası maddənin çox olmasıdır.
Hansı orqan döş boşluğunda yerləşir?
1. qaraciyər
2. dalaq
3. mədə
4. ürək
5. böyrək
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D ürək
Ürək diafraqmadan yuxarıda, döş boşluğundadır. Qaraciyər, dalaq, mədə və böyrəklər diafraqmadan aşağıda, qarın boşluğunda yerləşir.
3
Saya əzələ toxumasına aid əlamətləri seçin:
1. daxili orqanların divarında yerləşir
2. iradəmizlə yığılır
3. yavaş yığılır və uzun müddət yığılmış qala bilir
4. eninəzolaqlıdır
5. qan damarlarının divarında olur
1. 1, 2, 4
2. 1, 3, 5
3. 2, 3, 4
4. 2, 4, 5
5. 1, 4, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B 1, 3, 5
Saya əzələ daxili orqanların və damarların divarında olur, yavaş və uzun müddət yığılır. O, iradəmizdən asılı deyil (2 səhvdir) və eninə zolaqları yoxdur (4 səhvdir).

Tipik səhvlər

Ürək əzələsini eninəzolaqlı olduğu üçün iradi saymaq. Ürək əzələsi eninəzolaqlıdır, amma iradəsiz yığılır.
Qanı toxuma deyil, sadəcə maye hesab etmək. Qan hüceyrəarası maddəsi maye olan birləşdirici toxumadır.
Dendrit ilə aksonu qarışdırmaq: dendrit impulsu neyronun bədəninə gətirir, akson isə bədəndən aparır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et