Sitologiya: hüceyrə nəzəriyyəsi, orqanoidlər və viruslar

• 1665, R. Huk: mantar kəsiyində arı şanının xanalarına bənzəyən kiçik boşluqları görüb onları «hüceyrə» adlandırdı.
• XVII əsrin sonu, A. Levenhuk: öz mikroskopu ilə birhüceyrəliləri və bakteriyaları ilk dəfə gördü, eritrositləri də təsvir etdi.
• 1831, R. Broun: bitki hüceyrəsində nüvəni kəşf etdi.
• 1838–1839, M. Şleyden və T. Şvann: bitki və heyvan hüceyrələrinin oxşarlığını göstərib hüceyrə nəzəriyyəsini yaratdılar.
• 1858, R. Virxov: «hər hüceyrə hüceyrədən əmələ gəlir».

Müasir hüceyrə nəzəriyyəsinin əsas müddəaları:

1. Hüceyrə bütün canlıların quruluş, funksiya və inkişaf vahididir.
2. Bütün orqanizmlərin hüceyrələri quruluşuna, kimyəvi tərkibinə və mübadiləsinə görə oxşardır.
3. Yeni hüceyrələr yalnız ana hüceyrənin bölünməsi ilə yaranır.
4. Çoxhüceyrəlilərdə hüceyrələr ixtisaslaşaraq toxumalar, toxumalar isə orqanlar əmələ gətirir.

Plazmatik membran bütün hüceyrələrdə var: o, iki qat lipid molekulundan və onların arasına batmış və ya səthində yerləşən zülallardan ibarətdir. Funksiyaları: hüceyrəni mühitdən ayırmaq, maddələri seçici buraxmaq, siqnalları qəbul etmək, qonşu hüceyrələrlə əlaqə. Bəzi maddələr diffuziya ilə, bəziləri isə ATF enerjisi sərf olunmaqla aktiv nəqllə keçir. Bərk hissəciklər fagositozla, maye damcıları pinositozla udulur.

Membranın üstündə çox vaxt qılaf olur: bitkilərdə sellülozadan, göbələklərdə xitindən, bakteriyalarda mureindən. Heyvan hüceyrəsində bərk qılaf yoxdur, membranın üstündə nazik qlikokaliks qatı var.

Mitoxondri və xloroplastların öz halqavi DNT-si və ribosomları var, onlar bölünərək çoxalır.

Nüvə ikiqat nüvə qılafı ilə örtülüdür; qılafdakı məsamələrdən nüvə ilə sitoplazma arasında maddələr keçir. İçində nüvə şirəsi (karioplazma), xromatin (DNT və zülal) və bir və ya bir neçə nüvəcik var. Bölünmə zamanı xromatin spirallaşıb xromosomlara çevrilir. Nüvə irsi məlumatı saxlayır, ötürür və hüceyrənin mübadiləsini idarə edir.

Nüvəcik membransızdır: burada rRNT sintez olunur və ribosomların subvahidləri yığılır. Bölünmənin əvvəlində nüvəcik yox olur, sonunda yenidən yaranır. Məməlilərin yetkin eritrositlərində nüvə yoxdur, eninəzolaqlı skelet əzələ liflərində isə çoxlu nüvə var.

Prokariotlarda (bakteriyalar, sianobakteriyalar) formalaşmış nüvə yoxdur: halqavi DNT sitoplazmada, nukleoid zonasında yerləşir. Mitoxondri, plastid, EPŞ, Holci kompleksi yoxdur, ribosomlar eukariotlardakından kiçikdir. Onlar ikiyə bölünmə ilə çoxalır. Eukariotların (bitkilər, heyvanlar, göbələklər) nüvəsi və membranlı orqanoidləri var.

Viruslar hüceyrəsiz həyat formasıdır; onları 1892-ci ildə D. İ. İvanovski tütün mozaikası xəstəliyini öyrənərkən kəşf etmişdir. Virus bir növ nuklein turşusundan (ya DNT, ya RNT) və onu örtən zülal qılafından, kapsiddən ibarətdir; bəzilərinin (qrip virusu, İİV) üstündə əlavə lipoprotein qılafı var. Bakteriyaları yoluxduran viruslar bakteriofaqlar adlanır. Virus yalnız canlı hüceyrənin içində çoxalır: nuklein turşusu hüceyrəyə daxil olur, hüceyrənin ribosomları və enerjisi hesabına yeni virus hissəcikləri yığılır, hüceyrə çox vaxt məhv olur.

Virus xəstəlikləri: qrip, qızılca, su çiçəyi, poliomielit, quduzluq, viruslu hepatitlər, COVID-19, QİÇS (İİV T-limfositləri dağıdır); bitkilərdə tütün mozaikası. Antibiotiklər viruslara təsir etmir; əsas qoruyucu tədbirlər peyvənd və gigiyenadır.