Ümumi xüsusiyyətləri və bədən quruluşu

Sap qurdlar üçqatlı, ikitərəfli simmetriyalı heyvanlardır. Bədənləri silindrik, ucları sivri olur və seqmentlərə bölünməyib. Onların xarakterik xüsusiyyəti birincili bədən boşluğunun (psevdoselom) olmasıdır ki, bu da daxili orqanları əhatə edir. Bədən divarı dəri-əzələ kisəsindən ibarətdir. Xaricdən kutikula ilə örtülmüşdür ki, bu da onları mexaniki zədələrdən və həzm fermentlərindən qoruyur. Həzm sistemi ağızdan başlayıb anal dəliyi ilə bitən boru şəklindədir. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir halqası və ondan çıxan sinir sütunlarından ibarətdir. Qan-damar və tənəffüs sistemləri yoxdur.

Həyat tərzi və inkişaf dövrü

Sap qurdlar ayrıcinsiyyətli heyvanlardır. Dişilər adətən erkəklərdən daha böyük olur. Mayalanma daxilidir. İnkişaf dövrü birbaşa (sahib dəyişmədən) və ya aralıq sahiblərin iştirakı ilə baş verə bilər. Sərbəstyaşayan sap qurdlar torpaqda, şirin sularda və dənizlərdə yaşayır, üzvi qalıqlar, bakteriyalar və ya digər mikroorqanizmlərlə qidalanır. Parazit sap qurdlar isə sahib orqanizmin hesabına yaşayır. Onların inkişafı bir sahibdə (məsələn, askarid) və ya aralıq sahibin iştirakı ilə (məsələn, rişta, aralıq sahibi tsikloplardır) baş verə bilər. Yumurtalar və ya sürfələr sahibdən xaricə atılır və inkişaf edərək yeni sahibə yoluxur.

Əsas nümayəndələri və əhəmiyyəti

Əsl sap qurdların bir çox nümayəndəsi insan, heyvan və bitki parazitidir.

İnsan askaridi (Ascaris lumbricoides): İnsan bağırsağında parazitlik edir. Yumurtaları nəcis vasitəsilə xaricə düşür, torpaqda inkişaf edir. Yoluxma çirkli qida və su ilə baş verir.
Uşaq bizquyruğu (Enterobius vermicularis): Uşaqlar arasında geniş yayılmışdır. Dişi qurdlar gecə anal dəliyi ətrafına çıxaraq yumurta qoyur, bu da qaşınmaya səbəb olur. Yoluxma əllər vasitəsilə baş verir (özünəyoluxma).
Trixinella (Trichinella spiralis): İnsanlarda və bir çox məməlilərdə (donuz, ayı, siçovul) parazitlik edir. Yoluxma trixinli ətin yeyilməsi ilə baş verir. Sürfələr əzələlərdə kapsul şəklində inkişaf edir.
Ankilostoma (Ancylostoma duodenale): İnsan bağırsağında parazitlik edir. Sürfələr dəridən keçərək yoluxmağa səbəb olur.
Bitki nematodları: Bitkilərin köklərində, gövdələrində və yarpaqlarında parazitlik edərək kənd təsərrüfatına böyük ziyan vurur (məsələn, kartof nematodu, çuğundur nematodu). Sərbəstyaşayan nematodlar torpağın münbitliyində və maddələr dövranında mühüm rol oynayır.

Yadda saxla

Birincili bədən boşluğu (psevdoselom) var.
Dəri-əzələ kisəsi kutikula ilə örtülmüşdür.
Ağızdan anal dəliyinə qədər həzm borusu var.
Ayrıcinsiyyətlidir, daxili mayalanma.
Qan-damar və tənəffüs sistemləri yoxdur.
Həm sərbəstyaşayan, həm də parazit növləri var (askarid, bizquyruq, trixinella).

Həll olunmuş misallar

Misal 1
İnsan askaridinin inkişaf dövrünü qısaca izah edin və yoluxma yollarını göstərin.
Həlli
İnsan askaridinin yumurtaları xəstə insanın nəcisi ilə xaricə düşür. Torpaqda, əlverişli şəraitdə (temperatur, nəmlik) yumurtaların içərisində sürfələr inkişaf edir. Belə yumurtalar çirkli əllər, yuyulmamış tərəvəz və meyvələr, çirklənmiş su vasitəsilə insanın bağırsağına düşdükdə yoluxma baş verir. Bağırsaqda yumurtadan çıxan sürfələr bağırsaq divarını deşərək qana keçir, qan axını ilə qaraciyərə, oradan ağciyərlərə çatır. Ağciyərlərdə böyüyən sürfələr tənəffüs yolları ilə udlağa qalxır və yenidən udularaq bağırsağa düşür. Bağırsaqda yetkin formaya çevrilir və yumurta qoymağa başlayır.
Misal 2
Bitki paraziti olan nematodların kənd təsərrüfatına vurduğu ziyanı bir nümunə ilə izah edin.
Həlli
Kartof nematodu (Globodera rostochiensis) bitki paraziti olan sap qurdların ən təhlükəli nümayəndələrindən biridir. Bu nematodlar kartof bitkisinin köklərinə daxil olaraq onların şirəsini sorur. Nəticədə bitkinin inkişafı zəifləyir, yarpaqları saralır, məhsuldarlıq kəskin şəkildə azalır. Güclü yoluxma zamanı bitkilər tamamilə məhv ola bilər. Nematodun kistaları torpaqda uzun müddət (10 ilə qədər) yaşaya bilir ki, bu da onlarla mübarizəni çətinləşdirir və əkin sahələrinin rotasiyasına ciddi təsir göstərir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Sap qurdlar üçün xarakterik olmayan əlamət hansıdır?
1. Birincili bədən boşluğunun olması
2. Dəri-əzələ kisəsinin kutikula ilə örtülməsi
3. Ayrıcinsiyyətli olması
4. Seqmentlərə bölünmüş bədən
5. Ağızdan anal dəliyinə qədər olan həzm borusu
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Seqmentlərə bölünmüş bədən
Sap qurdların bədəni seqmentlərə bölünməmişdir, bu xüsusiyyət həlqəvi qurdlar üçün xarakterikdir.
İnsan askaridinin inkişaf dövründə sürfələr hansı orqanlardan keçir?
1. Yalnız bağırsaq
2. Bağırsaq $\to$ qaraciyər $\to$ ağciyər $\to$ udlaq $\to$ bağırsaq
3. Qaraciyər $\to$ ağciyər
4. Yalnız ağciyər
5. Bağırsaq $\to$ böyrək $\to$ ağciyər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Bağırsaq $\to$ qaraciyər $\to$ ağciyər $\to$ udlaq $\to$ bağırsaq
Askarid sürfələri bağırsaqdan qana keçərək qaraciyər, ağciyər və udlaqdan keçib yenidən bağırsağa qayıdır.
Trixinella ilə yoluxma hansı yolla baş verir?
1. Çirkli su içməklə
2. Yuyulmamış meyvə-tərəvəz yeməklə
3. Çiy və ya az bişmiş trixinli ət yeməklə
4. Yoluxmuş torpaqla təmasda olmaqla
5. Həşərat dişləməsi ilə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Çiy və ya az bişmiş trixinli ət yeməklə
Trixinella ətyeyən heyvanların (donuz, ayı) əzələlərində parazitlik edir. İnsanlar çiy və ya az bişmiş trixinli ət yedikdə yoluxurlar.

Tipik səhvlər

Sap qurdların bədən boşluğunu ikincili bədən boşluğu (selom) ilə qarışdırmaq. Onlarda birincili bədən boşluğu (psevdoselom) var.
Bütün sap qurdların parazit olduğunu düşünmək. Onların arasında sərbəstyaşayan növlər də mövcuddur.
Sap qurdların həzm sisteminin kor bağırsaqla bitdiyini zənn etmək. Onlarda ağızdan anal dəliyinə qədər olan boru tipli həzm sistemi var.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et