Ümumi xarakteristika

Bağırsaqboşluqlular iki cücərti qatına malik çoxhüceyrəli heyvanlardır: xarici ektoderma və daxili entoderma. Bu qatlar arasında qeyri-hüceyrəvi, jelatinəbənzər mezogleya yerləşir. Onların bədən quruluşu şüa (radial) simmetriyalıdır, yəni bədən mərkəzi oxdan keçən istənilən müstəvi ilə simmetrik hissələrə bölünə bilər.

Bağırsaqboşluqluların tək ağız dəliyi var ki, bu da həm qidanın qəbulu, həm də həzm olunmayan qalıqların xaric edilməsi üçün istifadə olunur. Ağız dəliyi bədənin mərkəzində yerləşən bağırsaq boşluğuna (qastrovasal boşluq) açılır. Həzm həm hüceyrədaxili, həm də hüceyrəxarici şəkildə baş verir.

Bu heyvanların xarakterik xüsusiyyəti dalayıcı hüceyrələrin (knidositlər) olmasıdır. Bu hüceyrələr əsasən qollarda yerləşir və ovun iflici, həmçinin müdafiə üçün istifadə olunur. Sinir sistemi diffuz (səpələnmiş) tipdədir, yəni sinir hüceyrələri bədən boyunca səpələnmiş vəziyyətdə bir şəbəkə əmələ gətirir. Nəfəsalma və ifrazat məhsullarının xaric edilməsi bütün bədən səthi ilə baş verir.

Həyat formaları: Polip və Meduza

Bağırsaqboşluqlular iki əsas həyat formasında mövcud ola bilər:

Polip: Bu forma oturaq həyat tərzi keçirir. Bədəni silindrikdir, bir ucu (ayaq hissəsi) substrata yapışır, digər ucu (ağız hissəsi) isə yuxarıya doğru yönəlir və qollarla əhatə olunur. Şirin su hidrası, dəniz anemonları və mərcan polipləri polip formasına misaldır.
Meduza: Bu forma sərbəst üzən həyat tərzi keçirir. Bədəni çətirvari və ya zəngvari formada olur. Ağız dəliyi bədənin alt tərəfində yerləşir və adətən ətrafında qollar olur. Bəzi bağırsaqboşluqlular, məsələn, hidroidlər və meduzalar sinfinin nümayəndələri, öz inkişaf dövrlərində polip və meduza nəsillərinin növbələşməsini (metagenez) nümayiş etdirirlər.

Əsas siniflər və nümayəndələri

Bağırsaqboşluqlular tipi üç əsas sinfə bölünür:

Hidroidlər sinfi (Hydrozoa): Bu sinfin nümayəndələrində əsasən polip forması üstünlük təşkil edir, lakin bəzi növlərdə kiçik meduza nəsli də olur. Şirin su hidrası (Hydra), eləcə də dəniz hidroidləri və sifonoforlar (məsələn, Portuqaliya hərbi gəmisi) bu sinfə daxildir. Sifonoforlar mürəkkəb koloniyalar əmələ gətirir.
Meduzalar sinfi (Scyphozoa): Bu sinfin nümayəndələrində əsasən meduza forması inkişaf etmişdir, polip nəsli isə kiçik və ya tamamilə yoxdur. Onlar daha böyük ölçülərə çata bilən əsl meduzalardır (məsələn, Aurelia, Cyanea). Dalayıcı hüceyrələri güclü inkişaf etmişdir.
Mərcan polipləri sinfi (Anthozoa): Bu sinfə aid canlılar yalnız polip formasında mövcuddur; meduza nəsli yoxdur. Onlar tək (məsələn, dəniz anemonları) və ya koloniya şəklində (məsələn, qırmızı mərcan, daş mərcanlar) yaşayır. Koloniya əmələ gətirən mərcan polipləri bərk əhəng skeleti ifraz edərək mərcan riflərini və adalarını formalaşdırır.

Həyat tərzi və əhəmiyyəti

Bağırsaqboşluqlular yırtıcı heyvanlardır. Onlar qollarındakı dalayıcı hüceyrələrdən istifadə edərək plankton və ya kiçik balıqlar kimi ovlarını iflic edir və ağız dəliyinə doğru çəkirlər. Çoxalma həm qeyri-cinsi (tumurcuqlanma, bölünmə), həm də cinsi yolla baş verir.

Ekosistemdə bağırsaqboşluqluların əhəmiyyəti böyükdür. Xüsusilə mərcan poliplərinin əmələ gətirdiyi mərcan rifləri dəniz ekosistemlərinin ən zəngin və biomüxtəlifliyi yüksək olan hissələrindən biridir. Onlar saysız-hesabsız dəniz canlıları üçün sığınacaq, qida mənbəyi və çoxalma yeri təmin edir.

İnsan üçün bəzi mərcanlar bəzək əşyaları və tikinti materialı kimi istifadə olunur. Bəzi meduzalar (məsələn, Asiya ölkələrində) qida kimi istehlak edilir. Lakin bəzi meduzaların dalayıcı hüceyrələri insan üçün ciddi yanıqlar və hətta ölümcül təhlükə yarada bilər.

Yadda saxla

İki cücərti qatı (ektoderma, entoderma), şüa simmetriyasına və mezogleyaya malikdirlər.
Dalayıcı hüceyrələr (knidositlər) bağırsaqboşluqlular üçün xarakterikdir və ovun tutulması, müdafiə üçün istifadə olunur.
İki əsas həyat forması var: oturaq polip və sərbəst üzən meduza.
Üç əsas sinfə bölünürlər: Hidroidlər, Meduzalar və Mərcan polipləri.
Mərcan polipləri yalnız polip formasında olur, əhəng skeleti əmələ gətirir və mərcan riflərinin əsasını təşkil edir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Şirin su hidrasının quruluşuna aid hansı ifadə doğrudur?

A) Bədəni üç cücərti qatından ibarətdir. B) Həzm sistemi bağırsaq boşluğundan və anusdan ibarətdir. C) Dalayıcı hüceyrələri ov etməyə və müdafiəyə xidmət edir. D) Yalnız cinsi yolla çoxalır. E) İki tərəfli simmetriyaya malikdir.
Həlli
Şirin su hidrası bağırsaqboşluqlular tipinə aiddir. Onlar iki cücərti qatlıdır (ektoderma və entoderma). Həzm sistemi bağırsaq boşluğundan ibarətdir və tək ağız dəliyi var, anusu yoxdur. Dalayıcı hüceyrələri ov etməyə və müdafiəyə xidmət edir. Həm cinsi, həm də qeyri-cinsi (tumurcuqlanma) yolla çoxalır. Bədəni şüa simmetriyalıdır.

Variantların yoxlanması:
- A) Bədəni üç cücərti qatından ibarətdir. (Səhvdir, ikidir)
- B) Həzm sistemi bağırsaq boşluğundan və anusdan ibarətdir. (Səhvdir, anusu yoxdur)
- C) Dalayıcı hüceyrələri ov etməyə və müdafiəyə xidmət edir. (Doğrudur)
- D) Yalnız cinsi yolla çoxalır. (Səhvdir, həm də qeyri-cinsi çoxalır)
- E) İki tərəfli simmetriyaya malikdir. (Səhvdir, şüa simmetriyalıdır)
Cavab: C
Misal 2
Meduza həyat formasına aid olan bağırsaqboşluqluların əsas xüsusiyyətlərini qeyd edin.
Həlli
Meduza həyat formasına aid bağırsaqboşluqlular sərbəst üzən, çətirvari və ya zəngvari bədən quruluşuna malikdirlər. Onların ağız dəliyi bədənin alt tərəfində yerləşir və adətən uzun qollarla əhatə olunur. Meduzalar suda hərəkət etmək üçün çətirvari bədənlərini yığıb açmaqla reaktiv hərəkətdən istifadə edirlər. Dalayıcı hüceyrələri yaxşı inkişaf etmişdir və ovun tutulmasında mühüm rol oynayır. Meduzalar əsasən cinsi yolla çoxalır, lakin bəzi növlərdə polip nəslinin növbələşməsi də müşahidə olunur. Meduzalar sinfinin (Scyphozoa) nümayəndələri tipik meduza formasına malikdir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı hüceyrələr bağırsaqboşluqlular üçün xarakterikdir və ovun tutulması, müdafiə üçün istifadə olunur?
1. Sinir hüceyrələri
2. Həzm hüceyrələri
3. Dalayıcı hüceyrələr (knidositlər)
4. Əzələ hüceyrələri
5. Cinsi hüceyrələr
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Dalayıcı hüceyrələr (knidositlər)
Dalayıcı hüceyrələr (knidositlər) bağırsaqboşluqlulara xas olan və ovun iflici, müdafiə üçün istifadə edilən xüsusi hüceyrələrdir.
Mərcan rifləri hansı bağırsaqboşluqlular tərəfindən əmələ gətirilir və onların ekosistemdəki əhəmiyyəti nədir?
1. Meduzalar; dəniz cərəyanlarını tənzimləyir.
2. Şirin su hidraları; suyun təmizlənməsinə kömək edir.
3. Mərcan polipləri; saysız-hesabsız dəniz canlıları üçün sığınacaq və qida mənbəyidir.
4. Sifonoforlar; planktonu istehlak edir.
5. Dəniz anemonları; digər canlılar üçün parazitdir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Mərcan polipləri; saysız-hesabsız dəniz canlıları üçün sığınacaq və qida mənbəyidir.
Mərcan rifləri əhəng skeleti ifraz edən mərcan polipləri tərəfindən formalaşır. Onlar dəniz ekosistemlərinin biomüxtəlifliyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir, bir çox balıq və digər dəniz canlıları üçün sığınacaq və qida təmin edir.
Bağırsaqboşluqluların hansı xüsusiyyəti onları yastı qurdlar tipindən fərqləndirir?
1. Çoxhüceyrəli olmaları
2. Həzm sisteminə sahib olmaları
3. Şüa simmetriyası və iki cücərti qatına malik olmaları
4. Cinsi yolla çoxalma
5. Sinir sisteminin olması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Şüa simmetriyası və iki cücərti qatına malik olmaları
Həm bağırsaqboşluqlular, həm də yastı qurdlar çoxhüceyrəli, həzm sisteminə malik, cinsi yolla çoxalır və sinir sisteminə sahibdirlər (fərqli inkişaf səviyyələrində). Lakin bağırsaqboşluqlular şüa simmetriyalı və iki cücərti qatlıdır, yastı qurdlar isə iki tərəfli simmetriyalı və üç cücərti qatlıdır.

Tipik səhvlər

Bağırsaqboşluqluların üç cücərti qatına malik olduğunu düşünmək. Onlar yalnız iki cücərti qatına (ektoderma və entoderma) malikdir.
Dalayıcı hüceyrələrin funksiyasını qarışdırmaq və ya onların yalnız meduzalarda olduğunu zənn etmək. Dalayıcı hüceyrələr bütün bağırsaqboşluqluların xarakterik xüsusiyyətidir.
Mərcan poliplərinin meduza formasına sahib olduğunu düşünmək. Mərcan polipləri yalnız oturaq polip formasında mövcuddur və meduza nəsli yoxdur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et