Sap qurdlar tipi (Nematodlar)

Sap qurdlar üçqatlı (ektoderma, mezoderma, entoderma), bilateral simmetriyalı heyvanlardır. Bədənləri uzunsov, silindrik formada olub, uclara doğru sivriləşir. Bədən boşluğu birincili bədən boşluğu (psevdosel) adlanır və daxili orqanları əhatə edən maye ilə doludur.

Dəri-əzələ kisəsi xaricdən möhkəm kutikula, onun altında hipoderma və uzununa yerləşmiş əzələlərdən ibarətdir. Eninə əzələlər yoxdur, bu səbəbdən sap qurdlar bədənlərini yalnız qıvraraq hərəkət edirlər.

Həzm sistemi boru şəklindədir və ilk dəfə olaraq ağızdan anal dəliyə qədər uzanır. Bu, qidanın qəbulu və həzm olunmamış qalıqların xaric edilməsi proseslərini ayırmağa imkan verir. Tənəffüs və qan-damar sistemləri yoxdur; qaz mübadiləsi bədən səthi ilə, qida maddələrinin daşınması isə bədən boşluğu mayesi ilə baş verir. İfrazat sistemi yanlarda yerləşən iki ifrazat kanalından ibarətdir ki, bunlar bədənin ön hissəsində birləşərək ifrazat dəliyi ilə xaricə açılır. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir halqası və ondan çıxan sinir sütunlarından təşkil olunmuşdur.

Sap qurdlar həm sərbəst yaşayan, həm də parazit həyat tərzi keçirir. Sərbəst yaşayan formalar torpaqda, şirin və dəniz sularında geniş yayılmışdır, bakteriyalar, yosunlar və digər mikroorqanizmlərlə qidalanır.

Parazit sap qurdlar bitkilərdə, heyvanlarda və insanlarda ciddi xəstəliklərə (helmintozlara) səbəb olur. İnsan parazitlərinə aşağıdakılar daxildir:

• İnsan askaridi (Ascaris lumbricoides): Nazik bağırsaqda parazitlik edir. Yumurtalar nəcislə xaric olur, torpaqda inkişaf edir. Çirkli qida və su ilə yoluxma baş verir. Yumurtadan çıxan sürfələr bağırsaq divarını deşərək qana keçir, qanla qaraciyərə, ürəyə, oradan isə ağciyərlərə çatır. Ağciyərlərdə inkişaf edib bronxlara və nəfəs borusuna qalxır, sonra udulur və yenidən bağırsağa düşərək yetkin formaya çevrilir.
• Bizquyruq (Enterobius vermicularis): Nazik və yoğun bağırsağın son hissələrində yaşayır. Gecələr dişi fərdlər yumurta qoymaq üçün anal dəliyə çıxır. Yoluxma əsasən şəxsi gigiyena qaydalarına əməl etməmək nəticəsində (kontakt-məişət yolu ilə) baş verir.
• Trixinella (Trichinella spiralis): Əsasən donuz, ayı kimi heyvanların əzələlərində parazitlik edir. İnsan çiy və ya yaxşı bişməmiş yoluxmuş ət yeyərək trixinellyoz xəstəliyinə tutulur. Trixinellada eyni orqanizm əvvəlcə əsas sahib (yetkin qurdlar bağırsaqda), sonra isə aralıq sahib (sürfələr əzələlərdə) olur; yoluxma üçün bu əti başqa bir orqanizm yeməlidir.
• Ankilostom (Ancylostoma duodenale): Onikibarmaq bağırsaqda yaşayır. Sürfələr torpaqda inkişaf edir və insanın dərisini deşərək orqanizmə daxil olur.

Sap qurdlar ayrıcinsiyyətli canlılardır, yəni erkək və dişi fərdlər ayrıdır. Onlar arasında cinsi dimorfizm müşahidə olunur (erkək fərdlər adətən dişilərdən kiçik olur). Mayalanma daxilidir. Dişi fərdlər çoxlu sayda yumurta qoyur.

Ekoloji baxımdan, sərbəst yaşayan sap qurdlar torpağın münbitliyində və qida zəncirində mühüm rol oynayır. Lakin parazit formaları kənd təsərrüfatına və insan sağlamlığına böyük ziyan vurur. Helmintozlar insanlarda müxtəlif orqanların funksiyalarının pozulmasına, inkişafdan qalmaya və digər ağırlaşmalara səbəb ola bilər.