Tədqiqat üsulları və böyüdücü cihazlar

Biologiyada əsas üsullar: müşahidə (canlını təbii şəraitdə izləmək), təsvir və müqayisə (oxşarlıq və fərqləri aşkar etmək), təcrübə (şəraiti dəyişib nəticəni yoxlamaq), ölçmə və modelləşdirmə.

Hüceyrələr adi gözlə görünmür, ona görə böyüdücü cihazlardan istifadə olunur. Lupa cismi bir neçə dəfədən 20–25 dəfəyə qədər böyüdür. İşıq mikroskopunun okulyarı (gözə yaxın linza), obyektivi (əşyaya yaxın linza), tubusu, əşya stolu, işığı yönəldən güzgüsü və vintləri var. Ümumi böyütmə okulyar və obyektivin böyütmələrinin hasilinə bərabərdir:

ümumi böyütmə = okulyarın böyütməsi × obyektivin böyütməsi.

Hüceyrəni ilk dəfə 1665-ci ildə ingilis alimi Robert Huk mantar kəsiyində görmüş və «hüceyrə» adlandırmışdır. Hüceyrənin incə quruluşunu daha güclü elektron mikroskopu ilə öyrənirlər.

Bitki hüceyrəsinin quruluşu

Hüceyrə qılafı — sellülozadan ibarət bərk örtük; hüceyrəyə forma verir və onu qoruyur. Qılafdakı məsamələrdən qonşu hüceyrələr arasında maddələr keçir.
Sitoplazma — qılafın altındakı rəngsiz, özlü maddə; onu nazik membran əhatə edir, içində orqanoidlər yerləşir.
Nüvə — irsi məlumatı saxlayır və hüceyrənin həyat fəaliyyətini idarə edir; içində nüvəcik və xromosomlar var.
Vakuollar — hüceyrə şirəsi ilə dolu boşluqlar; şirədə şəkərlər, duzlar, turşular, piqmentlər həll olur. Cavan hüceyrədə çoxlu kiçik vakuol olur, köhnə hüceyrədə onlar birləşib böyük mərkəzi vakuol əmələ gətirir.
Plastidlər: yaşıl xloroplastlar (xlorofil var, fotosintez gedir), sarı, narıncı, qırmızı xromoplastlar (meyvələrdə, ləçəklərdə, payız yarpaqlarında), rəngsiz leykoplastlar (nişasta toplayır, məsələn, kartof yumrusunda).

Heyvan hüceyrəsindən fərqli olaraq bitki hüceyrəsində sellüloz qılaf, plastidlər və iri vakuol var. Hüceyrələr arasında havayla dolu hüceyrəarası boşluqlar qala bilər.

Hüceyrənin həyat fəaliyyəti, bölünməsi və inkişafı

Canlı hüceyrə qidalanır, tənəffüs edir, böyüyür və bölünür. Su vəbasının yarpaq hüceyrələrində mikroskop altında sitoplazmanın hərəkəti görünür: o, xloroplastları dairəvi aparır. Bu hərəkət maddələrin hüceyrə daxilində və qonşu hüceyrələrə daşınmasına kömək edir.

Hüceyrəni duzun qatı məhluluna salsaq, o, su itirir və sitoplazma qılafdan aralanır — bu plazmolizdir. Təmiz suya qaytarılan hüceyrə yenidən su udur.

Bölünmə: əvvəlcə nüvə bölünür: xromosomlar ikiləşir və iki qız nüvəyə bərabər paylanır. Sonra nüvələr arasında arakəsmə yaranır. Hər yeni hüceyrə ana hüceyrədə olduğu qədər xromosom alır. Yeni hüceyrələr böyüyür, vakuolları birləşir, sonra müəyyən funksiyaya uyğunlaşır. Bitkidə hüceyrələr əsasən törədici toxumada bölünür.

Bitki toxumaları

Toxuma quruluşu və funksiyası oxşar olan hüceyrələr qrupudur.

Toxuma	Harada	Funksiyası
Törədici	kök və gövdə ucları, kambi	bölünərək yeni hüceyrələr verir, boyu təmin edir
Örtük	dəricik, mantar	qoruma; dəricikdə qaz mübadiləsi üçün ağızcıqlar var
Əsas	yarpağın lətli hissəsi, meyvə, yumrular	fotosintez, ehtiyat maddələrin toplanması
Mexaniki	gövdə, yarpaq damarları, meyvə çəyirdəyi	dayaq və möhkəmlik
Keçirici	oduncaq və lub	borular su və mineral duzları kökdən yuxarı, ələkvari borular üzvi maddələri yarpaqlardan digər orqanlara aparır

Borular ölü, ələkvari borular isə canlı hüceyrələrdən ibarətdir.

Dayaq, tənəffüs və ifrazat

Dayaq: hüceyrə şirəsinin qılafa təzyiqi (turqor) ot bitkilərini dik saxlayır; su çatmayanda yarpaqlar solur. Ağaclarda əsas dayaq mexaniki toxuma və oduncaqdır.

Tənəffüs bütün canlı hüceyrələrdə gecə-gündüz gedir: oksigen udulur, üzvi maddələr parçalanır, enerji azad olur, karbon qazı ayrılır. Qazlar yarpaqda ağızcıqlardan, gövdədə mərciməkciklərdən keçir. Kök torpaq havası ilə tənəffüs edir, ona görə torpağı yumşaltmaq lazımdır.

İfrazat: artıq su ağızcıqlardan buxarlanır, karbon qazı tənəffüs zamanı xaric olur. Lazımsız maddələr vakuollarda və köhnə hüceyrələrdə toplanır, payızda yarpaq tökümü ilə bitkidən ayrılır.

Yadda saxla

Ümumi böyütmə okulyar və obyektivin böyütmələrinin hasilidir: $10\times$ okulyar və $40\times$ obyektiv birlikdə $400$ dəfə böyüdür.
Bitki hüceyrəsinə xasdır: sellüloz qılaf, plastidlər, hüceyrə şirəli iri vakuol.
Xloroplast yaşıldır, fotosintez aparır; xromoplast sarı, narıncı, qırmızıdır; leykoplast rəngsizdir, nişasta toplayır.
Su və mineral duzlar oduncağın boruları ilə yuxarı, üzvi maddələr lubun ələkvari boruları ilə hərəkət edir.
Tənəffüs gecə-gündüz bütün canlı hüceyrələrdə gedir, fotosintez isə yalnız işıqda və xloroplastlı hüceyrələrdə.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Mikroskopun okulyarında $15\times$ , obyektivində $20\times$ yazılıb. Hüceyrənin həqiqi diametri $0{,}05$ mm-dir. Mikroskop neçə dəfə böyüdür və hüceyrənin təsvirinin diametri nə qədər olacaq?
Həlli
1. Ümumi böyütmə: $15 \times 20 = 300$ dəfə.
2. Təsvirin diametri: $0{,}05 \cdot 300 = 15$ mm.
Cavab: $300$ dəfə; $15$ mm.
Misal 2
Kartof yumrusunun nazik kəsiyinə yod məhlulu damızdırdıqda hüceyrələrdə göy rəngli dənəciklər görünür. Bu dənəciklər nədir, onları hansı plastidlər toplayır və işıqda uzun müddət qalan yumru nə üçün yaşıllaşır?
Həlli
1. Yod nişastanı göy rəngə boyayır, deməli dənəciklər nişasta dənələridir.
2. Nişastanı rəngsiz plastidlər, yəni leykoplastlar toplayır.
3. İşıqda leykoplastlar xloroplastlara çevrilə bilir, onlarda xlorofil yaranır və yumru yaşıllaşır.
Cavab: nişasta dənələri; leykoplastlar; leykoplastlar xloroplastlara çevrilir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Mikroskopun obyektivi $40$ dəfə böyüdür, ümumi böyütmə $600$ -dür. Okulyar neçə dəfə böyüdür?
1. $10$
2. $15$
3. $20$
4. $560$
5. $640$
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B $15$
Ümumi böyütmə hasildir: okulyar $= 600 : 40 = 15$ . $560$ və $640$ cavabları ədədləri çıxanda və toplayanda alınır, bu isə səhvdir.
2
Bitki hüceyrəsində olan, heyvan hüceyrəsində isə olmayan quruluşları seçin:
1. nüvə
2. sellüloz qılaf
3. xloroplastlar
4. sitoplazma
5. hüceyrə şirəli iri vakuol
1. 1, 2, 3
2. 2, 4, 5
3. 2, 3, 5
4. 1, 3, 4
5. 3, 4, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C 2, 3, 5
Sellüloz qılaf, plastidlər və hüceyrə şirəli iri vakuol bitki hüceyrəsinə xasdır. Nüvə və sitoplazma həm bitki, həm heyvan hüceyrəsində var.
Üzvi maddələri yarpaqlardan bitkinin digər orqanlarına hansı quruluşlar aparır?
1. törədici toxumanın hüceyrələri
2. oduncağın boruları
3. lubun ələkvari boruları
4. dəricik
5. mexaniki liflər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C lubun ələkvari boruları
Üzvi maddələr lubdakı ələkvari borularla hərəkət edir. Oduncağın boruları su və mineral duzları kökdən yuxarı aparır.

Tipik səhvlər

Ümumi böyütməni tapmaq üçün okulyar və obyektivin böyütmələrini toplamaq. Onları vurmaq lazımdır: $10\times$ və $20\times$ birlikdə $200$ dəfə böyüdür, $30$ yox.
Boruları və ələkvari boruları qarışdırmaq. Oduncağın boruları su və mineral duzları, lubun ələkvari boruları üzvi maddələri aparır.
Bitkinin yalnız gecə tənəffüs etdiyini düşünmək. Tənəffüs fasiləsiz gedir, sadəcə gündüz fotosintez ondan güclü olur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et