Kök: növləri, sistemləri və zonaları
Rüşeym kökcüyündən əsas kök inkişaf edir, ondan yan köklər ayrılır, gövdə və yarpaqlardan isə əlavə köklər çıxır.
- Mil kök sistemində əsas kök aydın seçilir (ikiləpəlilər: lobya, günəbaxan).
- Saçaqlı kök sistemində əsas kök tez məhv olur, sistemi əlavə köklər təşkil edir (birləpəlilər: buğda, soğan, qarğıdalı).
Kökün ucundan yuxarıya doğru:
- Kök üsküyü bölünmə zonasını zədələnmədən qoruyur.
- Bölünmə zonası: törədici toxumanın hüceyrələri bölünür.
- Böyümə (uzanma) zonası: hüceyrələr uzanır, kök torpağa irəliləyir.
- Sorucu zona: əmici tellər (kök tükcükləri) su və mineral maddələri udur; tellər qısaömürlüdür, daim yeniləri yaranır.
- Ötürücü zona: maddələr gövdəyə ötürülür, burada yan köklər əmələ gəlir.
Kökün işi, kök təzyiqi və gübrələr
Kök bitkini torpaqda möhkəmləndirir, su və mineral maddələri udur, ehtiyat maddə toplayır. Kök ucundan böyüyür: ucu qırıldıqda (pikirovka) yan köklər güclü inkişaf edir. Kök də tənəffüs edir, ona görə torpağı yumşaldırlar; bərk və su basmış torpaqda kök oksigen çatışmazlığından məhv olur.
Su əmici tellərə osmos yolu ilə keçir, çünki hüceyrə şirəsinin qatılığı torpaq məhlulundan yüksəkdir. Torpağa həddən artıq gübrə verilsə, məhlul qatılaşır, su hüceyrədən çıxır və bitki solur.
Kök təzyiqi suyu yuxarı vurur; bunu kəsilmiş gövdədən şirənin axmasında («bitkinin ağlaması») və yarpaqlardan su damcılarının ayrılmasında (quttasiya) görmək olar.
Gübrələr üzvi (peyin, quş zılı, torf, kompost) və mineral olur. Azot gübrələri gövdə və yarpaqların böyüməsini, fosfor gübrələri çiçəkləmə və meyvə əmələgəlməsini, kalium gübrələri kökümeyvə və yumruların inkişafını sürətləndirir.
Zoğ, tumurcuq və gövdə
Zoğ gövdə, yarpaq və tumurcuqlardan ibarətdir. Yarpaq çıxan yer buğum, iki buğum arası buğumarası, yarpaqla gövdə arasındakı bucaq yarpaq qoltuğudur.
Tumurcuq pulcuqlarla örtülmüş rüşeym zoğdur. Vegetativ tumurcuqda rüşeym gövdə, rüşeym yarpaqlar və böyümə konusu, generativ (çiçək) tumurcuğunda rüşeym çiçək və ya çiçək qrupu olur. Yerinə görə təpə, yan (qoltuq) və əlavə tumurcuqlar ayrılır; uzun müddət açılmayanlar yatan tumurcuqlardır. Tumurcuqlar gövdədə yarpaqlar kimi düzülür: növbəli (alma, tozağacı), qarşı-qarşıya (yasəmən, ağcaqayın), topa (elodeya, oleandr). Zoğ təpə tumurcuğu hesabına uzanır; təpə tumurcuğu qırıldıqda yan tumurcuqlar oyanır və bitki budaqlanır.
Ağacvari gövdə xaricdən içəriyə: qabıq (mərciməkcikli mantar və lub, yəni floema: ələkvari borular, lub lifləri), kambi, oduncaq (borular, oduncaq lifləri), özək. Su və mineral maddələr oduncağın boruları ilə yuxarı, üzvi maddələr lubun ələkvari boruları ilə aşağı hərəkət edir. Kambi bölünərək içəriyə oduncaq, xaricə lub hüceyrələri verir: gövdə eninə böyüyür. Yazda iri, yayda xırda və qalın divarlı hüceyrələr yaranır; bir ildə əmələ gələn qat illik halqadır.
Yarpaq: quruluşu, fotosintez, tənəffüs, transpirasiya
Yarpaq aya və saplaqdan ibarətdir. Sadə yarpaqda bir aya olur (alma), mürəkkəb yarpaqda ümumi saplaqda bir neçə ayacıq olur və xəzanda ayrı-ayrılıqda tökülür: üçər (yonca), barmaqvari (at şabalıdı), lələkvari (itburnu, noxud). Damarlanma ikiləpəlilərdə torvari, birləpəlilərdə paralel (buğda) və ya qövsvari (inciçiçəyi) olur.
Daxildə: üst və alt dəricik, aralarında xloroplastlarla zəngin sütunvari və hava boşluqlu süngərvari toxuma, damarlar (ötürücü dəstələr). Ağızcıqlar əsasən alt dəridə olur, onları iki qapayıcı hüceyrə açıb-bağlayır.
Fotosintez xloroplastlarda gedir:
Yaranan nişasta yodla göy rəngə boyanır. Fotosintez canlıları üzvi maddə və oksigenlə təmin edir. Tənəffüs gecə-gündüz gedir: yarpaq oksigen udur, karbon qazı ayırır. Transpirasiya suyun əsasən ağızcıqlardan buxarlanmasıdır: yarpağı qızmaqdan qoruyur və suyu mineral maddələrlə yuxarı qaldırır.
Xəzan, vegetativ çoxalma və şəkildəyişmələr
Payızda xlorofil parçalanır, yarpaq saralır, saplağın əsasında ayırıcı təbəqə əmələ gəlir və yarpaq tökülür (xəzan). Xəzan qışda, soyuq torpaqdan su udmaq çətin olanda buxarlanmanı azaldır və bitkini toplanmış lazımsız maddələrdən azad edir.
Vegetativ çoxalma: kök pöhrələri (moruq, albalı), gövdə qələmləri (söyüd, qarağat), basdırma (üzüm), yumru (kartof), kökümsov (ayrıqotu), soğanaq (lalə), bığlar (çiyələk), yarpaq (beqoniya). Calaqda sortun tumurcuğu və ya qələmi (calaqüstü) başqa bitkiyə (calaqaltına) birləşdirilir: tumurcuqla göz calağı (okulirovka), eyni yoğunluqda qələmlə sadə calaq (kopulirovka) aparılır. Nəsil ana bitkinin əlamətlərini saxlayır, bitki tez yayılır.
Şəkildəyişmələr:
- kök: kökümeyvə (yerkökü, çuğundur), kök yumruları (georgin), hava kökləri (orxideya), dayaq kökləri (qarğıdalı);
- zoğ: kökümsov, yumru, soğanaq; yerüstü bığlar (çiyələk), tikan (yemişan), kaktusun ətli gövdəsi;
- yarpaq: kaktus və zirinc tikanları, noxudun bığcıqları, soğanın ətli pulcuqları, şehçiçəyinin tutucu yarpaqları.
Yadda saxla
- Mil kök sistemi ikiləpəlilərə, saçaqlı kök sistemi birləpəlilərə xasdır.
- Su və mineral maddələri sorucu zonanın əmici telləri udur; suyu yuxarı qaldıran iki qüvvə kök təzyiqi və transpirasiyadır.
- Eninə böyüməni kambi təmin edir; hər il bir illik halqa yaranır.
- Kökümsov, yumru və soğanaq şəkildəyişmiş zoğdur, kökümeyvə və georginin yumruları isə kökdür.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Ağac gövdəsinin eninə kəsiyində 12 illik halqa sayıldı. Halqalardan biri qonşularından xeyli nazikdir. a) Ağacın yaşı neçədir? b) Nazik halqa nəyi göstərir? c) Halqalar hansı qatın fəaliyyəti nəticəsində yaranır?
Həlli
- Hər il kambi bir illik halqa yaradır: yazda iri, açıq rəngli, yayda xırda, qalın divarlı, tünd hüceyrələr. Deməli, 12 halqa 12 il deməkdir: ağac 12 yaşındadır.
- Halqanın eni həmin ilin şəraitindən asılıdır. Nazik halqa o il şəraitin əlverişsiz olduğunu (quraqlıq, soyuq) və kambinin zəif işlədiyini göstərir.
- Halqalar kambinin içəriyə verdiyi oduncaq hüceyrələrindən ibarətdir, yəni oduncaqda sayılır.
Cavab: 12 yaş; əlverişsiz il; kambi.
Misal 2
Bağban yaxşı alma sortunun tumurcuğunu yabanı alma tingindəki kəsiyə yerləşdirib bağladı. a) Calağın bu üsulu necə adlanır? b) Calaqüstü və calaqaltı hansıdır? c) Gələcək meyvələr hansı bitkinin əlamətlərini daşıyacaq?
Həlli
- Calaq tumurcuqla aparılıb, deməli bu göz calağıdır (okulirovka).
- Peyvənd edilən hissə, yəni sort tumurcuğu calaqüstüdür; kök sistemi verən yabanı ting calaqaltıdır. Calaqaltı su və mineral maddələri udur, calaqüstü isə yerüstü zoğu əmələ gətirir.
- Meyvələr calaqüstündən inkişaf edən zoğda yetişir. Vegetativ çoxalmada irsi əlamətlər dəyişmir, ona görə meyvələr yaxşı sortun əlamətlərini daşıyacaq. Calaq yerindən aşağıda calaqaltıdan çıxan zoğlar isə yabanı olacaq, onları kəsib atırlar.
Cavab: göz calağı; calaqüstü sort tumurcuğu, calaqaltı yabanı ting; sortun əlamətləri.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Kökün hansı zonasında su və mineral maddələr udulur?
- Bölünmə zonasında
- Böyümə zonasında
- Sorucu zonada
- Ötürücü zonada
- Kök üsküyündə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Sorucu zonada
Əmici tellər sorucu zonada yerləşir; su və mineral maddələri məhz onlar udur. Ötürücü zona maddələri yalnız yuxarı ötürür.
Hansılar zoğun şəkildəyişməsidir?
- kartof yumrusu
- çuğundurun kökümeyvəsi
- soğanaq
- çiyələyin bığları
- kaktusun tikanları
- 1, 3, 4
- 1, 2, 3
- 2, 4, 5
- 3, 4, 5
- 1, 3, 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 1, 3, 4
Yumru, soğanaq və bığlar şəkildəyişmiş zoğdur. Kökümeyvə kökün, kaktusun tikanları isə yarpağın şəkildəyişməsidir. Doğru: 1, 3, 4.
Torpağa həddən artıq mineral gübrə verildikdə bitkinin solmasının səbəbi nədir?
- Əmici tellər zəhərlənib məhv olur
- Torpaq məhlulunun qatılığı hüceyrə şirəsindən yüksək olur və su kökdən torpağa çıxır
- Kök təzyiqi kəskin artır
- Fotosintez dayanır
- Ağızcıqlar həmişəlik bağlanır
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Torpaq məhlulunun qatılığı hüceyrə şirəsindən yüksək olur və su kökdən torpağa çıxır
Su osmos yolu ilə qatılığı az olan məhluldan çox olana keçir. Torpaq məhlulu hüceyrə şirəsindən qatı olanda su hüceyrələrdən çıxır və bitki solur.
Tipik səhvlər
- Kartof yumrusunu, soğanağı və kökümsovu kök hesab etmək: onlar şəkildəyişmiş zoğdur, georginin yumruları isə kökdür.
- Suyun lubla, üzvi maddələrin oduncaqla hərəkət etdiyini yazmaq: əksinədir, su oduncağın boruları, üzvi maddələr lubun ələkvari boruları ilə gedir.
- Bitkinin yalnız gecə tənəffüs etdiyini düşünmək: tənəffüs gecə-gündüz gedir, gündüz sadəcə fotosintez onu üstələyir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.