Bitkilər və ətraf mühit: ekoloji amillər, təbii birliklər, bitkilərin mühafizəsi

Kök torpaqdan suyu və mineral maddələri udur; onlar gövdənin oduncağındakı borularla yarpaqlara qalxır. Yarpaqlarda fotosintez zamanı üzvi maddələr yaranır və lubdakı ələkvari borularla kökə, çiçəklərə, meyvələrə və tumurcuqlara aparılır. Deməli, kök yarpaqsız, yarpaq isə köksüz yaşaya bilməz. Bir orqan zədələnəndə digərləri də əziyyət çəkir: yarpaqlar yeyilsə, kök zəif böyüyür; kök zədələnsə, yarpaqlar solur.

Bitkinin harada bitməsi iqlimdən (istilik, rütubət, işıq) və torpaqdan asılıdır. Toxum və meyvələr küləklə (zəncirotu, ağcaqayın), heyvanlarla (dulavratotunun ilişkən meyvələri, quşların yediyi şirəli meyvələr) və su ilə yayılır; bəzi bitkilər toxumlarını özləri səpələyir. İnsan da bitkiləri bir ərazidən digərinə aparır.

Bitkiyə təsir edən mühit şəraiti ekoloji amillər adlanır:

• abiotik (cansız): işıq, temperatur, su, hava, torpaq;
• biotik (canlı): digər bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar;
• antropogen: insan fəaliyyəti (meşələrin qırılması, şumlama, çirklənmə).

İşığa görə: işıqsevən bitkilər açıq yerlərdə bitir (günəbaxan, tozağacı), kölgəyədavamlı bitkilər meşə altında yaşayır, onların yarpaqları nazik və geniş olur.

Suya görə: hidrofitlər suda yaşayır (ağ suzanbağının üzən yarpaqlarında ağızcıqlar üst səthdədir, toxumalarda hava boşluqları çoxdur); hiqrofitlər rütubətli, mezofitlər orta nəmlikli yerlərdə bitir; kserofitlər quraq yerlərə uyğunlaşıb: kökləri çox dərinə gedir (yantaq), yarpaqları tikana çevrilir və gövdədə su ehtiyatı toplanır (kaktus).

Temperatura görə: payızda yarpaqtökmə və qışda sükunət dövrü soyuğa uyğunlaşmadır.

Birlikdə bitən bitkilər işığı, suyu və qida maddələrini bölüşməyə uyğunlaşmışdır. Meşədə bitkilər yaruslar (mərtəbələr) əmələ gətirir: yuxarıda işıqsevən ağaclar, aşağıda kollar, sonra otlar, ən aşağıda mamır və şibyələr. Kökləri də torpağın müxtəlif dərinliklərinə yayılır. Bəzi meşə otları erkən yazda, ağaclar yarpaqlamamış çiçəkləyir.

Bitkilərin canlılarla əlaqəsi: həşəratlar çiçəkləri tozlandırır; paxlalıların köklərində kökyumrusu bakteriyaları havanın azotunu mənimsəyir; bir çox ağacın kökləri göbələklərlə mikoriza əmələ gətirir; heyvanlar bitkiləri yeyir və toxumlarını yayır.

Müəyyən ərazidə birgə yaşayan və bir-birinə uyğunlaşmış bitkilər, heyvanlar, göbələklər və mikroorqanizmlər təbii birlik yaradır: meşə, çəmən, çöl, bataqlıq, səhra. Bitkilər üzvi maddə yaradır, heyvanlar onları yeyir, bakteriya və göbələklər qalıqları parçalayır. Birliklər zamanla dəyişir: göl lillə dolub bataqlığa, sonra çəmənə çevrilə bilər; çılpaq qayada əvvəl şibyələr, sonra mamırlar və otlar məskunlaşır.

Mədəni bitkiləri insan yabanı bitkilərdən seçmə yolu ilə yaratmışdır; N. İ. Vavilov onların mənşə mərkəzlərini müəyyən etmişdir. Onlar qida (buğda, arpa, çəltik, qarğıdalı, kartof, meyvə və tərəvəz), sənaye üçün xammal (pambıq, günəbaxan, şəkər çuğunduru, çay) və heyvanlar üçün yem (yonca) verir.

Dərman bitkiləri: çobanyastığı (iltihab əleyhinə), bağayarpağı (yaraların sağalması), itburnu (meyvələri C vitamini ilə zəngindir), nanə (həzmi yaxşılaşdırır), gicitkən (qanaxmanı azaldır). Onları yollardan və zavodlardan uzaq yerlərdə toplamaq, kökü ilə qoparmamaq və kölgədə qurutmaq lazımdır.

Mühafizə: nadir və yox olmaq təhlükəsində olan növlər Qırmızı Kitaba daxil edilir və qoruqlarda, milli parklarda qorunur. Azərbaycanda Talış meşələrinin relikt ağacları dəmirağac və Lənkəran akasiyası, Eldar oyuğunda isə Eldar şamı mühafizə olunur. Nadir çiçəkləri dərməmək, meşə yanğınlarının qarşısını almaq və ağac əkmək hər kəsin borcudur.