Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Bitkilər aləmi

Canlıların təsnifatı

Yer üzündə milyonlarla canlı növü mövcuddur. Bu canlıların müxtəlifliyini anlamaq və onlar arasındakı qohumluq əlaqələrini müəyyən etmək üçün onları müəyyən bir sistemə görə təsnif etmək lazımdır. Canlıların təsnifatı biologiyada fundamental bir sahədir və DİM imtahanlarında bu mövzuya aid suallara tez-tez rast gəlinir.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 27

Təsnifatın əhəmiyyəti və prinsipləri

Canlıların təsnifatı (sistematika) onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırılması, adlandırılması və təsvir edilməsidir. Bu sahə canlılar arasındakı təkamül əlaqələrini öyrənməyə kömək edir. Təsnifatın əsas vahidi növdür. Eyni növə aid fərdlər oxşar morfofizioloji xüsusiyyətlərə malikdir, sərbəst cütləşərək nəsil verə bilən və müəyyən bir arealda yaşayan orqanizmlərdir.

Taksonomik kateqoriyalar

Canlıların təsnifatı müəyyən iyerarxik pillələrə əsaslanır. Bu pillələr taksonomik kateqoriyalar adlanır. Əsas kateqoriyalar kiçikdən böyüyə doğru aşağıdakı kimidir:

  • Növ (Species)
  • Cins (Genus)
  • Fəsilə (Family)
  • Sıra (Order)
  • Sinif (Class)
  • Şöbə (bitkilərdə, Divisio) və ya Tip (heyvanlarda, Phylum)
  • Aləm (Kingdom)
  • Domen (Domain) Hər bir üst kateqoriya bir və ya bir neçə alt kateqoriyanı özündə birləşdirir. Məsələn, bir fəsilə bir neçə cinsdən, bir cins isə bir neçə növdən ibarət ola bilər.

İkili adlandırma (binar nomenklatura)

Canlıların elmi adlandırılması üçün İsveç təbiətşünası Karl Linney tərəfindən ikili adlandırma sistemi (binar nomenklatura) təklif edilmişdir. Bu sistemə görə hər bir növ iki sözlə adlandırılır:

  1. Birinci söz cinsin adıdır və böyük hərflə yazılır.
  2. İkinci söz növ epitetidir və kiçik hərflə yazılır. Məsələn, adi şam ağacının elmi adı Pinus sylvestris-dir. Burada Pinus cinsi, sylvestris isə növ epitetini göstərir. Bu adlar latın dilində verilir və kursivlə yazılır. Bu sistem canlıların adlandırılmasında beynəlxalq standartı təmin edir.

Canlı aləmlərinin qısa icmalı

Müasir təsnifata görə canlılar 3 domenə (Bakteriyalar, Arxeyalar, Eukariotlar) bölünür. Eukariotlar domeninə Göbələklər, Bitkilər, Heyvanlar və Protistlər aləmləri daxildir. Bəzi təsnifat sistemlərində Bakteriyalar və Arxeyalar da aləm səviyyəsində qruplaşdırılır. Bizim dərslərimizin əsasını təşkil edən Bitkilər aləmi eukariotlara aiddir. Bitkilər avtotrof qidalanır (fotosintez edir), hüceyrə divarları sellülozadan təşkil olunmuşdur və adətən hərəkətsiz həyat tərzi keçirirlər. Bitkilər Yer kürəsində həyat üçün əsas oksigen mənbəyidir.

Yadda saxla

  1. Canlıların təsnifatı (sistematika) onların qohumluq əlaqələrinə görə qruplaşdırılmasıdır.
  2. Təsnifatın əsas vahidi növdür.
  3. Taksonomik kateqoriyalar: Növ →\to Cins →\to Fəsilə →\to Sıra →\to Sinif →\to Şöbə/Tip →\to Aləm →\to Domen.
  4. İkili adlandırma sistemini Karl Linney təklif etmişdir: Cins adı (böyük hərflə) + növ epitet (kiçik hərflə), latın dilində və kursivlə.
  5. Bitkilər aləmi eukariotlara aiddir, avtotrof qidalanır və sellülozdan ibarət hüceyrə divarına malikdir.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Adi alma ağacının (Malus domestica) taksonomik təsnifatını verin.

    Həlli

    1. Domen: Eukariotlar
    2. Aləm: Bitkilər
    3. Şöbə: Çiçəkli bitkilər (Örtülütoxumlular)
    4. Sinif: İkiləpəlilər
    5. Sıra: Gülçiçəklilər
    6. Fəsilə: Gülçiçəklilər
    7. Cins: Alma (Malus)
    8. Növ: Adi alma (Malus domestica)

  2. Misal 2

    "Homo sapiens" elmi adının hissələrini izah edin.

    Həlli

    "Homo sapiens" insan növünün elmi adıdır.

    • Homo - cinsin adıdır və böyük hərflə yazılır.
    • sapiens - növ epitetidir və kiçik hərflə yazılır. Bu ad latın dilindədir və "ağıllı insan" mənasını verir. Bu ad vasitəsilə bütün dünyada bu növ eyni cür tanınır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Canlıların təsnifatında taksonomik kateqoriyaların doğru ardıcıllığını kiçikdən böyüyə doğru seçin.

    1. Növ →\to Cins →\to Fəsilə →\to Sıra →\to Sinif →\to Şöbə →\to Aləm
    2. Növ →\to Fəsilə →\to Cins →\to Sıra →\to Sinif →\to Aləm →\to Şöbə
    3. Cins →\to Növ →\to Fəsilə →\to Sıra →\to Sinif →\to Şöbə →\to Aləm
    4. Növ →\to Cins →\to Sıra →\to Fəsilə →\to Sinif →\to Şöbə →\to Aləm
    5. Növ →\to Cins →\to Fəsilə →\to Sinif →\to Sıra →\to Şöbə →\to Aləm
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A Növ →\to Cins →\to Fəsilə →\to Sıra →\to Sinif →\to Şöbə →\to Aləm

    Doğru iyerarxik ardıcıllıq Növ, Cins, Fəsilə, Sıra, Sinif, Şöbə/Tip, Aləm, Domen şəklindədir.

  2. Canlıların ikili adlandırma sistemini elmə kim gətirmişdir?

    1. Çarlz Darvin
    2. Aristotel
    3. Karl Linney
    4. Qreqor Mendel
    5. Lui Paster
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Karl Linney

    İsveç təbiətşünası Karl Linney canlıların ikili adlandırma sisteminin banisidir.

  3. Aşağıdakı canlı adlarından hansı ikili adlandırma qaydalarına uyğun yazılmışdır?

    1. canis familiaris
    2. Canis familiaris
    3. Canis Familiaris
    4. Canis familiaris
    5. Canis Familiaris
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D Canis familiaris

    İkili adlandırmada cins adı böyük hərflə, növ epitet kiçik hərflə başlayır və adın hər iki hissəsi kursivlə yazılır.

Tipik səhvlər

  • Taksonomik kateqoriyaların sırasını qarışdırmaq (məsələn, fəsilə ilə sıranın yerini dəyişmək).
  • İkili adlandırmada cins adını kiçik hərflə, növ epitetini isə böyük hərflə başlamaq və ya kursivlə yazmağı unutmaq.
  • Növü təsnifatın əsas vahidi kimi qəbul etməmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et