Bitkilərin generativ orqanları: çiçək, meyvə və toxum

Çiçək çoxalma üçün dəyişmiş qısa zoğdur. Hissələri: çiçək saplağı, çiçək yatağı, kasacıq (kasa yarpaqları), tac (ləçəklər), erkəkciklər (erkəkcik sapı və tozluq) və dişicik (yumurtalıq, sütuncuq, ağızcıq). Kasacıq və tac birlikdə ikiqat çiçəkyanlığı əmələ gətirir; onlar bir-birindən seçilmirsə, çiçəkyanlığı sadədir (lalə, zanbaq). Erkəkcik və dişicik çiçəyin əsas hissələridir: tozluqda tozcuqlar, yumurtalıqda yumurtacıqlar yetişir.

• Tam çiçəkdə bütün hissələr var, qeyri-tam çiçəkdə hansısa hissə yoxdur.
• İkicinsli çiçəkdə həm erkəkcik, həm dişicik olur (alma, albalı, lalə); bircinsli çiçək ya erkək (yalnız erkəkcikli), ya dişi (yalnız dişicikli) olur.
• Erkək və dişi çiçəklər eyni bitkidə olursa, bitki birevlidir (qarğıdalı, xiyar, fındıq, palıd), müxtəlif bitkilərdə olursa, ikievlidir (söyüd, qovaq, gicitkən, çətənə).

Bir çox bitkidə xırda çiçəklər qruplar şəklində toplanır. Bu, onları həşəratlar üçün nəzərəçarpan edir, tozlanma ehtimalını artırır, çiçəklər tədricən açıldığı üçün çiçəkləmə müddəti uzanır.

• Sadə çiçək qrupları: salxım (inciçiçəyi, kələm), sünbül (bağayarpağı), çətir (albalı, primula), başcıq (yonca), səbət (günəbaxan, çobanyastığı), qalxan (armud), sırğa (tozağacı, söyüd).
• Mürəkkəb çiçək qrupları: mürəkkəb sünbül (buğda, arpa, çovdar), mürəkkəb çətir (yerkökü, şüyüd), süpürgə (yulaf, yasəmən).

Tozlanma tozcuğun dişiciyin ağızcığına düşməsidir.

• Öz-özünə tozlanmada tozcuq eyni çiçəyin ağızcığına düşür (buğda, arpa, noxud).
• Çarpaz tozlanmada tozcuq başqa bitkinin çiçəyinə keçir. Həşəratla tozlanan çiçəklər iri və parlaq olur, nektar və ətir ifraz edir, tozcuqları yapışqan olur. Küləklə tozlanan çiçəklər xırda və gözəçarpmayandır, tozcuqları çox, xırda və quru, ağızcıqları lələkvari olur; çoxu yarpaqlar açılana qədər çiçəkləyir (fındıq, tozağacı).
• Süni tozlanmada insan tozcuğu bir çiçəkdən digərinə köçürür (qarğıdalı, günəbaxan): bu, məhsuldarlığı artırır və seleksiyada istifadə olunur.

İkiqat mayalanmanı 1898-ci ildə S. Q. Navaşin kəşf edib. Ağızcığa düşmüş tozcuqdan tozcuq borusu böyüyür və iki spermini yumurtacığa aparır. Yumurtacığın rüşeym kisəsində yumurta hüceyrəsi və diploid mərkəzi hüceyrə var. Bir spermi yumurta hüceyrəsi ilə birləşir, ziqot (2n) yaranır və ondan rüşeym inkişaf edir. İkinci spermi mərkəzi hüceyrə ilə birləşir, triploid (3n) endosperm yaranır: bu, rüşeym üçün qida ehtiyatıdır.

Mayalanmadan sonra yumurtacıqdan toxum, yumurtalıqdan meyvə inkişaf edir; yumurtalığın divarı meyvəyanlığına (perikarp) çevrilir. Ləçəklər və erkəkciklər adətən tökülür.

Quru çoxtoxumlu meyvələr yetişəndə açılır, quru birtoxumlu meyvələr isə adətən açılmır.

Toxum toxum qabığından, rüşeymdən (rüşeym kökcüyü, gövdəciyi, tumurcuğu və ləpələr) və bəzən endospermdən ibarətdir. İkiləpəlilərdə (lobya) ehtiyat qida iki ləpədə toplanır, endosperm olmur. Birləpəlilərdə (buğda) bir ləpə var, qida ehtiyatı endospermdədir. Buğda dəni əslində meyvədir: meyvəyanlığı toxum qabığı ilə bitişib.

Quru toxum çox zəif tənəffüs edir; nəmlənəndə tənəffüs güclənir və istilik ayrılır, ona görə toxumları quru yerdə saxlayırlar.

Cücərmə şəraiti: su (toxum şişir, fermentlər fəallaşır), hava (tənəffüs üçün oksigen) və uyğun temperatur. Soyuğadavamlı bitkilərin (buğda, arpa) toxumları aşağı, istisevənlərin (qarğıdalı, xiyar, pomidor) toxumları daha yüksək temperaturda cücərir. Əvvəlcə rüşeym kökcüyü çıxır. Lobyada ləpələr torpağın üstünə çıxır, noxudda torpaqda qalır. Cücərti əvvəlcə toxumdakı ehtiyat maddələrlə qidalanır, ilk yaşıl yarpaqlar açılandan sonra fotosintezə və kökdən mineral qidalanmaya keçir.

Əkilmə dərinliyi toxumun iriliyindən və torpaqdan asılıdır: xırda toxumlar (yerkökü) dayaz, iri toxumlar (lobya, qarğıdalı) dərin əkilir; yüngül qumlu torpaqda gilli torpağa nisbətən dərin əkirlər.