Ümumi əlamətləri və veqetativ orqanları

Taxıllar fəsiləsi birləpəlilər sinfinə aid olduğu üçün, rüşeymində bir ləpə yarpağı, saçaqlı kök sistemi və yarpaqlarında paralel damarlanma olur. Gövdələri əksər hallarda buğum və buğumaralarından ibarətdir. Buğumaralarında gövdənin içi boşdur, bu cür gövdəyə küləş gövdə deyilir (qarğıdalı və şəkər qamışında isə gövdənin içi boş deyil, lətli parənxim toxuması ilə doludur). Yarpaqları saplaqsızdır (oturaqdır), gövdəni boru kimi əhatə edərək qın əmələ gətirir. Yarpaq ayası ilə qın arasında içəriyə su keçməsinin qarşısını alan dilcik (qulaqcıq) yerləşir.

Çiçək və meyvənin quruluşu

Taxılların çiçəkləri küləklə tozlanmağa uyğunlaşıb və sadə çiçəkyanlığına malikdir. Tipik bir taxıl çiçəyində 2 çiçək pulcuğu, 2 çiçək pərdəsi, 3 erkəkcik (bəzən düyüdə 6) və 2 ağızcıqlı 1 dişicik olur. Çiçək düsturu əsasən belə yazılır: $\text{Ç}_{2+2}\text{E}_3\text{D}_1$ . Çiçəklər xırda olub süpürgə (vələmir, çəltik, darı, qarğıdalının erkək çiçəkləri), mürəkkəb sünbül (buğda, arpa, çovdar) və qıça (qarğıdalının dişi çiçəkləri) kimi mürəkkəb çiçək qruplarında toplanır. Taxılların meyvəsi dən meyvədir. Bu meyvə tipində meyvəyanlığı toxum qabığı ilə sıx qovuşmuş olur və onları ayırmaq çətindir.

Əsas nümayəndələri və qarğıdalı bitkisi

Bu fəsiləyə həm mədəni kənd təsərrüfatı bitkiləri (buğda, arpa, vələmir, çəltik, çovdar, qarğıdalı), həm də yabanı alaq və yem otları (ayrıqotu, çölpişiyi, bığlıca) aiddir. Fərqlənən nümayəndələrdən biri qarğıdalıdır. Qarğıdalı birevli, lakin ayrı-ayrı cinsiyyətli çiçəklərə malik bitkidir. Erkək çiçəkləri gövdənin təpəsində süpürgə, dişi çiçəkləri isə yarpaq qoltuğunda qıça çiçək qrupunda yerləşir. Dişi çiçəklərində çiçək pərdələri olmur.

Yadda saxla

Çiçək düsturu: $\text{Ç}_{2+2}\text{E}_3\text{D}_1$ (2 pulcuq, 2 pərdə, 3 erkəkcik, 1 dişicik).
Meyvə tipi: Dən meyvə (meyvəyanlığı və toxum qabığı qovuşmuşdur).
Küləş gövdə: İçi boş gövdə formasıdır (qarğıdalı və şəkər qamışı istisnadır, onların gövdə içi doludur).
Yarpaq qını və dilcik: Yarpağın alt hissəsi gövdəni qın kimi sarıyır, dilcik isə gövdəyə su daxil olmasının qarşısını alır.
Qarğıdalının xüsusiyyətləri: Birevli bitkidir, ayrı-cinsiyyətli çiçəkləri var (erkək çiçəklər süpürgədə, dişi çiçəklər qıçadadır).

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Qarğıdalı bitkisinin 10 dişi və 10 erkək çiçəyində ümumi neçə erkəkcik və dişicik olar?
Həlli
Qarğıdalının dişi çiçəkləri qıça çiçək qrupunda, erkək çiçəkləri süpürgə çiçək qrupunda yerləşir. Hər dişi çiçəkdə 1 dişicik, lakin $0$ erkəkcik olur. Hər erkək çiçəkdə isə 3 erkəkcik, lakin $0$ dişicik olur. Deməli, $10$ dişi çiçəkdə $10 \cdot 1 = 10$ dişicik və $0$ erkəkcik var. $10$ erkək çiçəkdə isə $10 \cdot 3 = 30$ erkəkcik və $0$ dişicik var. Cəmi: $30$ erkəkcik və $10$ dişicik olar.
Misal 2
Buğdanın mürəkkəb sünbülündə 20 sünbülcük var. Hər sünbülcükdə 3 çiçək olarsa, bu mürəkkəb sünbüldə maksimum neçə dən meyvə əmələ gələ bilər və çiçəklərdə cəmi neçə erkəkcik olar?
Həlli
Hər buğda çiçəyində 1 dişicik var və 1 dən meyvə əmələ gətirə bilər. 20 sünbülcüyün hərəsində 3 çiçək varsa, cəmi $20 \cdot 3 = 60$ çiçək var. Deməli, maksimum 60 dən meyvə əmələ gələ bilər. Taxıllarda hər çiçəkdə 3 erkəkcik olur. Çiçəklərin sayı 60-dırsa, erkəkciklərin ümumi sayı $60 \cdot 3 = 180$ olar.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Taxıllar fəsiləsinə aid hansı bitkidə gövdənin içi lətli toxuma ilə doludur və küləş gövdə deyil?
1. Buğda
2. Arpa
3. Vələmir
4. Çovdar
5. Qarğıdalı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Qarğıdalı
Qarğıdalı və şəkər qamışı taxıllar fəsiləsinə aid olsalar da, onların gövdələrinin içi boş deyil, lətli parənxim toxuması ilə doludur. Digər sadalanan bitkilər isə içi boş küləş gövdəyə malikdir.
Taxılların çiçək düsturuna əsasən (tipik çiçək), çiçəkdə cəmi neçə əsas orqan (pərdə, pulcuq, erkəkcik, dişicik) olur?
1. 5
2. 6
3. 7
4. 8
5. 9
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D 8
Taxılların çiçək düsturu $\text{Ç}_{2+2}\text{E}_3\text{D}_1$ kimidir. Burada 2 çiçək pulcuğu, 2 çiçək pərdəsi, 3 erkəkcik və 1 dişicik iştirak edir. Cəmi: $2 + 2 + 3 + 1 = 8$ orqan vardır.
Aşağıdakılardan hansı taxıllar fəsiləsi üçün doğru deyil?
1. Yarpaqları paralel damarlanır.
2. Kök sistemi mil kök sistemidir.
3. Meyvələri dən meyvədir.
4. Yarpaq gövdəni qın kimi əhatə edir.
5. Birləpəlilər sinfinə aiddir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Kök sistemi mil kök sistemidir.
Taxıllar fəsiləsi birləpəlilər sinfinə aid olduğu üçün, onların kök sistemi əsasən əlavə və yan köklərdən ibarət saçaqlı kök sistemidir. Mil kök sistemi ikiləpəlilərə xasdır.

Tipik səhvlər

Taxılların gövdəsinin tamamilə hər yerinin içi boş olduğunu düşünmək. Əslində buğumaralarında gövdə boş olsa da, buğum yerlərində lətli toxuma ilə dolu olur.
Meyvəyanlığı və toxum qabığının ayrı-ayrı asan soyulan hissələr olduğunu düşünmək. Taxıllarda onlar sıx birləşmişdir və buna görə də meyvə dən meyvə adlanır.
Qarğıdalının dişi və erkək çiçəklərinin eyni çiçək qrupunda yerləşdiyini zənn etmək. Qarğıdalı birevli bitki olsa da, erkək (süpürgə) və dişi (qıça) çiçəkləri ayrı-ayrı çiçək qruplarında toplanmışdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et