Sarkodinlərin əsas əlaməti

Sarkodinlər sinfi sarkomastiqoforlar tipinə aiddir. Bu heyvanların daimi bədən forması yoxdur: sitoplazma çıxıntılar, yəni yalançı ayaqcıqlar (psevdopodilər) əmələ gətirir. Yalançı ayaqcıqlar həm hərəkət, həm də qidanı tutmaq üçün xidmət edir. Sinfin tipik nümayəndəsi adi amöbdür. Dənizlərdə yaşayan bir çox sarkodinin skeleti olur: foraminiferlərin əhəngli çanaqlarından təbaşir və əhəngdaşı çöküntüləri yaranmışdır, şüalıların (radiolyarilərin) isə silisiumlu skeleti var.

Adi amöbün yaşayış mühiti, quruluşu və hərəkəti

Adi amöb şirin su hövzələrinin (gölməçə, nohur, kiçik göl) lilli dibində yaşayır, ölçüsü 0,2–0,5 mm-dir. Hüceyrə nazik plazmatik membranla örtülüdür. Sitoplazmanın xarici qatı şəffaf və qatıdır (ektoplazma), daxili qatı dənəvər və durudur (endoplazma). Endoplazmada bir nüvə, bir neçə həzm vakuolu və bir yığılıb-açılan (pulsasiyaedici) vakuol olur.

Hərəkət zamanı sitoplazma bir istiqamətə axır, bədənin səthində çıxıntı yaranır və amöbün qalan hissəsi sanki bu çıxıntıya doğru «axır». Amöb çox yavaş hərəkət edir.

Qidalanma, tənəffüs və ifrazat

Amöb heterotrofdur: bakteriyalar, birhüceyrəli yosunlar və xırda birhüceyrəli heyvanlarla qidalanır.

Qida hissəciyini yalançı ayaqcıqlarla əhatə edir (fagositoz).
Qida sitoplazmanın içinə düşür və həzm vakuolu yaranır.
Vakuola həzm fermentləri daxil olur, qida həzm edilir.
Həzm olunmuş maddələr sitoplazmaya sorulur.
Həzm olunmamış qalıqlar bədənin istənilən yerindən xaric edilir.

Amöb maye damcılarını da uda bilir (pinositoz).

Tənəffüs bütün bədən səthi ilə gedir: suda həll olmuş oksigen hüceyrəyə daxil olur, karbon qazı xaric edilir. İfrazat: şirin suda hüceyrəyə daim su daxil olur. Yığılıb-açılan vakuol artıq suyu və orada həll olmuş zərərli maddələri toplayıb xaricə atır; maddələrin bir hissəsi bədən səthindən də çıxır. Amöb duzlu suya keçirilsə, hüceyrəyə daha az su daxil olur və vakuol daha seyrək yığılır.

Çoxalma, sistalaşma və qıcıqlanma

Amöb cinsiyyətsiz yolla, ikiyə bölünməklə çoxalır: əvvəlcə nüvə bölünür, sonra sitoplazma büzülərək iki hissəyə ayrılır. Hər qız amöb böyüyür və yenidən bölünə bilir; əlverişli şəraitdə bu, təxminən sutkada bir dəfə baş verir.

Soyuq düşəndə və ya gölməçə quruyanda amöb yalançı ayaqcıqlarını yığır, kürəşəkilli olur və ətrafına qalın qoruyucu qılaf ifraz edir. Bu hala sista deyilir. Sista uzun müddət sağ qalır, küləklə və su ilə yayılır. Şərait əlverişli olanda qılaf açılır və amöb yenidən fəal həyata qayıdır.

Qıcıqlanma: amöb qidaya doğru hərəkət edir, güclü işıqdan, duz kristalından və mexaniki təsirdən uzaqlaşır.

Dizenteriya amöbü

Dizenteriya amöbü insanın yoğun bağırsağında parazitlik edir. O, bağırsaq divarının selikli qişasına daxil olur, orada yaralar əmələ gətirir və eritrositlərlə qidalanır. Nəticədə amöb dizenteriyası yaranır: qanlı ishal, qarın ağrısı, zəiflik. Bağırsaqda parazitin sistaları əmələ gəlir və nəcislə xaricə çıxır.

İnsan sistaları udmaqla yoluxur: çirkli su, yuyulmamış meyvə-tərəvəz, çirkli əllər vasitəsilə; milçəklər də sistaları qidaya daşıyır. Profilaktika: əlləri sabunla yumaq, qaynadılmış su içmək, meyvə-tərəvəzi yaxşı yumaq, milçəklərlə mübarizə aparmaq, xəstəni vaxtında müalicə etmək. İnsanın bağırsağında zərərsiz bağırsaq amöbü də yaşayır, o, bakteriyalarla qidalanır və eritrositləri udmur.

Yadda saxla

Sarkodinlər yalançı ayaqcıqlarla hərəkət edir və qida tutur; daimi bədən forması yoxdur.
Adi amöbdə bir nüvə, həzm vakuolları və bir yığılıb-açılan vakuol var; həzm olunmamış qalıqlar bədənin istənilən yerindən xaric olur.
Tənəffüs bütün bədən səthi ilə, artıq suyun xaric edilməsi isə yığılıb-açılan vakuolla gedir.
Çoxalma: ikiyə bölünmə (əvvəl nüvə, sonra sitoplazma); əlverişsiz şəraitdə sista əmələ gəlir.
Dizenteriya amöbü yoğun bağırsaqda yaşayır, eritrositlərlə qidalanır; insana sista halında keçir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Adi amöbün qidalanma mərhələlərini düzgün ardıcıllıqla düzün: 1. həzm olunmamış qalıqların xaric edilməsi; 2. qidanın yalançı ayaqcıqlarla əhatə olunması; 3. həzm fermentlərinin təsiri; 4. həzm vakuolunun yaranması; 5. qida maddələrinin sitoplazmaya sorulması.
Həlli
1. Əvvəlcə amöb qidaya yaxınlaşır və onu yalançı ayaqcıqlarla əhatə edir: 2.
2. Qida hissəciyi sitoplazmanın içinə düşür, ətrafında həzm vakuolu yaranır: 4.
3. Vakuola fermentlər daxil olur və qidanı parçalayır: 3.
4. Parçalanmış maddələr sitoplazmaya keçir: 5.
5. Vakuolda qalan həzm olunmamış hissə bədənin istənilən yerindən çıxarılır: 1.
Cavab: 2, 4, 3, 5, 1.
Misal 2
Şagird bulaq kənarında yuyulmamış alma yedi, bir müddət sonra onda qanlı ishal və qarın ağrısı başladı. Həkim amöb dizenteriyası təyin etdi. Parazit orqanizmə hansı formada daxil olub, harada yaşayır, necə zərər verir və yoluxmanın qarşısını necə almaq olar?
Həlli
1. Dizenteriya amöbü insana sista halında keçir: sistalar almanın səthində (çirkli su, milçəklər və ya çirkli əllər vasitəsilə) olub.
2. Sistadan çıxan amöb yoğun bağırsaqda məskunlaşır.
3. O, bağırsaq divarına daxil olaraq yaralar açır və eritrositlərlə qidalanır; buna görə nəcisdə qan görünür.
4. Profilaktika: meyvə-tərəvəzi yaxşı yumaq, əlləri sabunla yumaq, qaynadılmış su içmək, milçəklərlə mübarizə aparmaq.
Cavab: sista halında; yoğun bağırsaqda; selikli qişada yaralar açır və eritrositlərlə qidalanır; gigiyena qaydalarına əməl etməklə qarşısı alınır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Adi amöbdə artıq suyu və həll olmuş zərərli maddələri xaric edən orqanoid hansıdır?
1. həzm vakuolu
2. yığılıb-açılan vakuol
3. nüvə
4. yalançı ayaqcıq
5. ektoplazma
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B yığılıb-açılan vakuol
Şirin suda amöbün hüceyrəsinə daim su daxil olur və onu yığılıb-açılan vakuol xaric edir. Həzm vakuolu qidanı həzm edir, yalançı ayaqcıq hərəkət və qidanı tutmaq üçündür, nüvə hüceyrənin həyat fəaliyyətini idarə edir.
Adi amöb üçün doğrudur: 1. ikiyə bölünməklə çoxalır; 2. daimi bədən formasına malikdir; 3. qidanı yalançı ayaqcıqlarla əhatə edir; 4. əlverişsiz şəraitdə sista əmələ gətirir; 5. qamçı vasitəsilə hərəkət edir.
1. 1, 2, 3
2. 2, 4, 5
3. 3, 4, 5
4. 1, 2, 5
5. 1, 3, 4
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E 1, 3, 4
Amöb ikiyə bölünür (1), qidanı yalançı ayaqcıqlarla tutur (3) və əlverişsiz şəraitdə sistaya çevrilir (4). Onun daimi bədən forması yoxdur (2 səhvdir), qamçı isə evqlenaya xasdır (5 səhvdir).
Dizenteriya amöbü haqqında doğru fikir hansıdır?
1. yoğun bağırsaqda yaşayır və eritrositlərlə qidalanır
2. şirin su hövzələrinin dibində sərbəst yaşayır
3. insana ağcaqanad sancması ilə keçir
4. qamçı vasitəsilə hərəkət edir
5. həzm vakuolu yoxdur
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A yoğun bağırsaqda yaşayır və eritrositlərlə qidalanır
Dizenteriya amöbü insanın yoğun bağırsağında parazitlik edir, divarda yaralar açır və eritrositləri udur (onları həzm vakuolunda həzm edir). İnsana sistalarla, çirkli su, qida və əllər vasitəsilə keçir, ağcaqanadla yox; hərəkəti yalançı ayaqcıqlarladır.

Tipik səhvlər

Amöbdə həzm olunmamış qalıqların xüsusi dəlikdən çıxdığını düşünmək: bu, infuzor-tərliyə aiddir, amöbdə qalıqlar bədənin istənilən yerindən xaric olur.
Yığılıb-açılan vakuolu həzm vakuolu ilə qarışdırmaq: birincisi artıq suyu xaric edir, ikincisi qidanı həzm edir.
Dizenteriya amöbünə ağcaqanad və ya milçək sancması ilə yoluxulduğunu düşünmək: insan sistaları ağızdan, çirkli su və qida ilə udur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et