Heyvanların təbiətdə və insan həyatında əhəmiyyəti, toxumaları və təsnifatı

Oxşarlıqlar: hər ikisi hüceyrələrdən ibarətdir, hüceyrələrində nüvə, sitoplazma və mitoxondrilər var; hər ikisi qidalanır, tənəffüs edir, böyüyür, çoxalır və qıcığa cavab verir.

Fərqlər:

• qidalanma: bitkilər avtotrofdur, fotosintez yolu ilə üzvi maddəni özləri yaradır; heyvanlar heterotrofdur, hazır üzvi maddə ilə qidalanır;
• hüceyrə: bitki hüceyrəsində sellüloz qılaf, xloroplastlar və iri mərkəzi vakuol var; heyvan hüceyrəsində qılaf və plastidlər yoxdur, hüceyrə mərkəzi (sentriollar) var;
• ehtiyat karbohidrat: bitkidə nişasta, heyvanda qlikogen;
• böyümə: bitkilər bütün həyatı boyu böyüyür, heyvanların çoxu yalnız müəyyən yaşa qədər;
• hərəkət: heyvanların çoxu fəal hərəkət edir və sinir sistemi sayəsində qıcığa sürətlə, refleks şəklində cavab verir.

Toxuma quruluşu, mənşəyi və funksiyası oxşar olan hüceyrələr və hüceyrələrarası maddə qrupudur. Heyvanlarda dörd toxuma tipi var:

• epitel (örtük) toxuması: hüceyrələr bir-birinə sıx yerləşir, hüceyrələrarası maddə çox azdır; bədənin səthini və daxili boşluqları örtür, vəziləri əmələ gətirir; müdafiə, sorulma və ifraz funksiyalarını yerinə yetirir;
• birləşdirici toxuma: hüceyrələrarası maddə çoxdur; buraya sümük, qığırdaq, piy toxuması, qan və limfa aiddir; dayaq, müdafiə və maddələrin daşınması funksiyalarını yerinə yetirir;
• əzələ toxuması: yığılma qabiliyyətinə malikdir; saya (daxili orqanların divarında), eninəzolaqlı skelet və ürək əzələsi olur;
• sinir toxuması: neyronlardan və köməkçi hüceyrələrdən (neyroqliya) ibarətdir; oyanıqlıq və keçiricilik xassələrinə malikdir.

Orqan müəyyən forması, yeri və funksiyası olan, bir neçə toxumadan təşkil olunmuş bədən hissəsidir (ürək, mədə, ağciyər). Məsələn, mədənin divarında epitel, birləşdirici, əzələ və sinir toxumalarının hamısı var.

Ümumi funksiyanı birlikdə yerinə yetirən orqanlar orqan sistemi təşkil edir: dayaq-hərəkət, həzm, tənəffüs, qan-damar, ifrazat, sinir, endokrin və cinsiyyət sistemləri. Sinir və humoral tənzim sayəsində bütün sistemlər vahid bütöv kimi, yəni orqanizm kimi işləyir: hüceyrə → toxuma → orqan → orqan sistemi → orqanizm.

Yer kürəsində 1,5 milyondan çox heyvan növü təsvir edilmişdir, onların yarıdan çoxu həşəratlardır. Heyvanlar oxşarlıq və qohumluq əlamətlərinə görə qruplaşdırılır. Sistematik vahidlər kiçikdən böyüyə doğru belə düzülür:

növ → cins → fəsilə → dəstə → sinif → tip → aləm

Əsas vahid növdür. Heyvanlar aləmi iki yarımaləmə bölünür: birhüceyrəlilər (sarkomastiqoforlar, sporlular, infuzorlar tipləri) və çoxhüceyrəlilər (bağırsaqboşluqlular, yastı qurdlar, sap qurdlar, həlqəvi qurdlar, molyusklar, buğumayaqlılar, xordalılar və digər tiplər). Onurğa sütunu olan heyvanlar onurğalılar, olmayanlar isə onurğasızlar adlanır.

Təbiətdə:

• qida zəncirlərinin halqalarıdır və digər növlərin sayını tənzimləyir;
• bitkiləri tozlandırır (həşəratlar, bəzi quşlar) və toxumlarını yayır (quşlar, məməlilər);
• torpaq əmələ gəlməsində iştirak edir: soxulcanlar torpağı yumşaldır və humusla zənginləşdirir;
• sanitar rolu oynayır: leşlə qidalanan quşlar və böcəklər ölü qalıqları aradan qaldırır, ikitaylı molyusklar suyu süzərək təmizləyir.

İnsan üçün: qida (ət, süd, yumurta, balıq, bal) və xammal (yun, dəri, ipək, xəz) mənbəyidir; ev heyvanları əhliləşdirilmişdir; tibbdə zəlilərdən, ilan və arı zəhərindən istifadə olunur. Bəzi heyvanlar isə zərərlidir: kənd təsərrüfatı ziyanvericiləri (çəyirtkə, kolorado böcəyi), xəstəlik keçiriciləri (malyariya ağcaqanadı, gənələr), parazitlər (askarid, lentşəkilli qurdlar). Nadir növləri qorumaq üçün Qırmızı Kitab yaradılmış və qoruqlar təşkil edilmişdir.